афган.jpg

“TIME: To Talk” булангийн энэ удаагийн зочноор Эрүүл мэндийн төслийн мэргэжилтэн, Бие даасан зөвлөх Р.Жаргалмааг танилцуулж байна. Тэрбээр ДЭМБ, НҮБ-д Мэргэжилтэн, Зөвлөхөөр ажиллаж, Афганистан улсад 250 мянган хүүхдийг дархлаажуулалтад хамруулахаар Талибуудтай хэлэлцээрт орж байсан сонирхолтой намтартай нэгэн юм. Бид түүнтэй олон улсын байгууллагад ажилласан түүх, туршлага, эрүүл мэндийн салбарын талаар ярилцлаа.

ЧИНГИС ХААНЫ АЧ ОХИН ИРЛЭЭ... ГЭЖ НАЙРСАГ ХҮЛЭЭЖ АВСАН

Эмч мэргэжлийг эзэмшсэн цаг үеэс тань яриагаа эхэлье. 

Би 1995 онд Эрхүүгийн Анагаах ухааны их сургуулийн Хүүхдийн эмчилгээний ангийг төгссөн. Сургуулиа төгсөж ирээд Эх нялхасын эрүүл мэндийн төвийн Яаралтай тусламжийн тасагт Их эмчээр ажиллахын зэрэгцээ Сэхээн амьдруулах тасагт резидент эмч болж нарийн мэргэжлээр мэргэшсэн. Дараа нь Сүхбаатар дүүргийн Эрүүл мэндийн төвд Эмчилгээ эрхэлсэн орлогч даргаар хоёр жил ажиллаад Япон улсад тус улсын Засгийн газрын тэтгэлэгээр Эрүүл мэндийн удирдлага менежментийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалсан. Үүний дараа эрүүл мэндийн бодлого стратеги, менежментийн чиглэлээр олон улсын байгууллагуудад ажиллах замыг сонгож Монгол дахь Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (ДЭМБ)-ын суурин төлөөлөгчийн газарт мэргэжилтэн болсон. ДЭМБ бол улс орнуудын Засгийн газрын эрүүл мэндийн бодлогод техник, санхүүгийн туслалцаа үзүүлдэг НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллага. Тэнд ажиллаж байгаад дараа нь НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн шугамаар Афганистан, Вьетнам улсад мэргэжилтэн болон зөвлөхөөр ажилласан. Ер нь бол ажиллаж байсан салбар маань эх, хүүхдийн эрүүл мэнд, түүнтэй холбоотой бодлого, нийгмийн талын төслүүд байж шүү. 

Афганистан улсад хэдэн жил ажилласан бэ. Тэнд хийсэн гол ажил юу байв?

2008-2010 он хүртэл хоёр жилийн хугацаанд ажилласан. Тэнд бидний хийсэн гол ажил бол Афганистан улсын зургаан бүсэд Эхийн амрах газар байгуулж өгсөн. Амрах газар гэдэн амаржих газар, төрөх эмнэлэг бол хараахан биш. Төрөхийн өмнөх байр гэж ойлгож болно. Афганистаны зургаан бүсээс Кандагар бүсэд хамгийн удаан хугацаанд байсан. Төрөх эмнэлэгийнх нь хажууд Эхийн амрах байр байгуулах ажил Кандагараас эхэлсэн гэсэн үг. Мөн миний ажил бол НҮБ-ын Хүүхдийн сангаас эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн чиглэлээр явуулж байгаа бодлого стратегийг хэрэгжүүлэхээс гадна нөлөөллийн үйл ажиллагаа явуулах үүрэгтэй байсан.

Афганистаны 250 мянган хүүхдэд вакцин хийх зөвшөөрөл авах ажилд та нэлээд үүрэгтэй оролцсон гэсэн. Энэ талаар тодруулмаар байна? 

Афганистан улсын хүн ам, газар нутгийн 60 хувь нь Улсынхаа Засаг захиргааны нэгжид хамаардаг. Харин 40 хувийг талибанууд захирдаг. Кандагар бүс бол Афганистаны хамгийн өмнөд хэсэг. Бүхэлдээ талибуудын мэдлийнх. Тэр бүсийн хүүхдүүдийг вакцинжуулах, оношлох, эмчлэх гээд бүх төрлийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэхийн тулд талибуудаас зөвшөөрөл авдаг. Тэд хэдийгээр эрүүл мэндийн төсөл хөтөлбөрүүдэд нааштай ханддаг ч яг вакцинжуулалт хийнэ гэхээр дургүйлэхдэг. Тэр тал дээр ард иргэдийнх нь дунд бас буруу хандлага тогтчихсон. Вакцин хортой, эрэгтэй хүүхдүүдийг үргүй болгодог гэх мэт яриа хүртэл байна. Тийм болохоор бидний ажлын нэг хэсэг бол энэ хандлагыг өөрчлөхөд чиглэж байсан. “За үүнийг яаж шийдэх вэ” гээд ярилцана. Манай багт НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн нэг төлөөлөгч, ДЭМБ-ын бас нэг төлөөлөгч.НҮБ-ын Хүүхдийн сангаас би. НҮБ-ын Кандагар дахь оффисоос бас нэг мэргэжилтэн гээд дөрвөн хүн Талибаны Эрүүл мэнд, хүүхдийн асуудал хариуцсан удирдлагуудтай уулзсан.  Мэдээж хэлэлцээрт орохоос өмнө өөрсдийн нөлөөллийн талаар бага зэрэг тактикаа ярилцаж байгаа юм. Жишээ нь, саа өвчний вакцин хийхгүй бол хүүхэд өвчлөлийн улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болдог гээд сөрөг үр дагаваруудыг ярья гэдэг ч юм уу, урьдчилан төлөвлөнө. 

"Та бүхэнд зөвшөөрөл олгож, хаашаа ч нэвтрэхэд саадгүй байх болно. Амжилт хүсье” гээд уулзалт өндөрлөсөн.

Биднийг НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн төлөөлөгч ахалж хэлэлцээрт орсон. Тэр хүн бол Кандагарт байгаа НҮБ-ын бүхий л байгууллагыг удирдаад явдаг. Түүнийг танилцуулгаа хийгээд дуусангуут нөлөөллийн яриаг нь би хийхээр болсон. Яагаад ч юм талибууд гэхээр кино, олон улсын мэдээн дээр гардаг шиг толгойгоо ороосон, сахалтай, ширүүн дүр төрхтэй хүмүүс бодогдож байсан.  Гэтэл яг уулзалт болоход огт төсөөлж байгаагүй хүмүүс угтаж авсан. Таван эрэгтэй хүн байсан. Мэдээж тэнд хамаг л удирдлах ажлыг нь эрэгтэй хүмүүс хийдэг л дээ. Гэхдээ их эелдэг, боловсон, гурав, дөрвөн хэлтэй хүмүүс байсан. Тэгээд намайг хараад, “Япон хүн үү” гэж асууж байна. “Үгүй ээ, би Монгол” гэлээ. Тэгсэн чинь “Өө, Монгол юм уу, Чингис хаан. Багадаа Тэмүүжин гэдэг нэртэй байсан” гээд дуу шуу ороод ирсэн. Бас “Манай Амударьяа мөрөнд буудаллаж байсан” гээд түүх ярьж байна. Амударъя бол Афганистаны хойд хэсэг Узбекстан, Туркменстанаар урсдаг томоохон гол. Чингис хааны түүхийг надаас илүү мэдээд байхаар бага зэрэг санаа зовмоор юм билээ. Тэгээд Бухар, Самарканд гээд аян дайны тухай гэх мэт ярьсаар Чингис хааны талаар ярьсан яриа тэр уулзалтын бараг талыг нь эзэлсэн байх. Тэгээд тэр ярианы дараа ажил хэрэг тун нааштай болж эргэсэн. “Манай газар нутагт 0-5 насны хүүхэд хамгийн олон байдаг хэсэгт энэ жилдээ дархлаажуулалт хийхийг зөвшөөрье. Та бүхэнд зөвшөөрөл олгож, хаашаа ч нэвтрэхэд саадгүй байх болно. Амжилт хүсье” гээд уулзалт өндөрлөсөн. Биднийг ахалж байсан НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн суурин төлөөлөгч эмэгтэй тэнд 5-6 жил ажилласан хүн байсан болохоор маш их баярлаж, “Өмнө нь олон удаа уулзалт хийж байсан ч Талибануудтай тохиролцоонд хүрэхэд хэцүү байдаг байсан” гэж хэлсэн. Тэгээд тэр жилдээ багтааж Кандагар бүсэд 250 мянган хүүхдэд дархлаажуулалт хийгдсэн. Эргээд бодоход миний гавъяа гэх нь ч хаашаа юм. Чингис хааныхаа ачаар гэх юм уу, ийм нэг том ажил хийсэн (инээв). Ямар ч байсан тэр явдлыг их том буян болчихлоо л гэж боддог юм. 

Дөнгөж 2010 оноос л хүүхдийг дархлаажуулах хэрэгтэй эсэх тухай Афганистанд ярьж эхэлсэн гэсэн үг үү. Ер нь тэнд нийгмийн амьдрал, эрүүл мэндийн салбар ямар түвшинд байдаг вэ?

Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал, хар тамхины асуудал гэх мэт чиглэлийн төслүүдэд НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагууд маш их санхүүжилт өгдөг. Гэтэл 30 гаруй жил дайны байдалтай байгаа болохоор энэ талын ажлууд Афганистанд үр дүн багатай байсан юм билээ. Ард иргэдийн дунд ч итгэлгүй хандлага бий болчихсон. Хүний хандлага гэдэг хэцүү. Зарим хүмүүсийн хандлагыг өөрчлөхийн тулд гучин жил хэрэгтэй гэдэг ч оргүй үг биш байх. Тийм хүмүүст “Дархлаажуулалт үр дүнтэй шүү” гээд ярихаар шууд хийлгэе гэхгүй. Гэхдээ Афганистанд вакцин огт хийж байгаагүй гэсэн үг биш. Кадагар бүсэд байсан, гэхдээ тэр нь их бага хувьтай. Ерөөсөө 200-300 айлууд л хийлгэсэн, тэр хүмүүс нь яахав арай жаахан боловсролтой хэсгийнхэн байгаа юм. 

Дайн самуун нэрвэсэн үед хүн ардын эрүүл мэнд гэдэг зүйл магадгүй орхигддог байх?

Тийм, тэдний хамгийн түрүүнд бодож байгаа зүйл нь хоол хүнс, мөнгө л байна. Шашны уламжлалаасаа болоод олон хүүхэд төрүүлж, өсгөдөг. Гэтэл тэнд элбэг хангалуун амьдарч хүмүүс цөөхөн. Тэгэхээр эрүүл мэнд орхигдоно шүү дээ. 

Дайны бүсэд манайхаас Энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцох цэргүүд л очдог. Харин та яагаад тийшээ явъя гэж шийдсэн бэ?

ДЭМБ-ын Монгол дахь газарт багагүй хугацаанд ажилласан гэж дээр хэлсэн дээ. Энэ маань өөрөө НҮБ-д ажилласан туршлага  болчихож байгаа юм. Тэгээд би хувьдаа Монгол Улс дахь НҮБ-д ажиллахаас гадна олон улсад ажиллая, олон хүнд тусалъя гэж эрмэлзэх болсон. Ер нь олон улсын байгууллагуудад ажилладаг хүмүүс үндэсний буюу national түвшинд ажиллахаас гадна international түвшинд ажиллъя гэж зорьдог л доо. Гэхдээ тэр нь нэлээн өндөр шалгууртай. Хоёр шатны шалгалт, ярилцлага өгнө. Дээр нь CV харна, ямар туршлагатай хүн бэ гэдэг их чухал. Анх Афганистан руу яагаад явахаар болсон бэ гэхээр Афганистан гэхээр дайн байлдаантай дүр зураг л телевизээр гардаг. Гэхдээ үнэхээр тийм хүнд хэцүү орчинд ажиллах гэж байна уу гэдгээ судалъя гэж бодсон. Ингээд яг тухайн бүсэд ажиллаж байгаа НҮБ-ын  мэргэжилтнүүдийн блогд бичсэн зүйлсийг уншлаа. Харин тэр үед нэг хүний блог тэмдэглэл шийдвэр гаргахад минь их нөлөөлсөн. Тэр хүн юу гэсэн бэ гэхээр “Нэг жилд Афганистанд бөмбөгдөлтөд өртсөн хүмүүсийн тоо АНУ-д замын осол, гэмт хэргийн улмаас амь эрсэдсэн хүмүүсээс хамаагүй бага. BBC, СNN, Аль Жазийра гэх мэт сувгуудаар гардаг шиг өдөр болгон бөмбөгдөөд байдаггүй юм аа” гэсэн нийтлэл уншсан. Тэгээд л угаасаа тийшээ явахаар тэнцчихсэн юм чинь шийдвэрээ гаргаж байгаа юм. Нээрээ тэр үед манай ээж хэлж байсан. “Миний охин тэнд очоод уул, усанд нь мөргөөрэй. Миний охин сайн яваад ирнэ ээ” гэж хэлж байсан. (инээв)

БИДНИЙ АЖЛЫН ҮР ДҮНД ЭХ БОЛОН НЯРАЙН ЭНДЭГДЭЛ БУУРСАН

Анх тэнд хөл тавихад төрсөн сэтгэгдэлээсээ хуваалцаач?

Онгоцны буудал дээр нь буусан чинь аягүй том том онгоцууд, НАТО-гийн цэргийн онгоц, Канад, Англи, Францын цэргийн онгоцууд эгнэсэн нисэх буудал байгаа юм. Буутай цэргүүд хаа сайгүй хөлхөлдөнө. Тэгээд Кабулд буугаад гурван давхар шалган нэвтрүүлэхээр гарч өчнөөн удаа нэрийн хуудсаа үзүүлж байж НҮБ-ын кампуст хүрч байгаа юм. Кампустаа очоод аюулгүй ажиллагааны заавар, зөвлөмж авна. Надад бас нэг нууц дугаар өгсөн. Энэ нь яадаг гэхээр орой болгон НҮБ-ын Аюулгүй байдлын хэлтсээс ирц бүртгэнэ. Бас холбооны төхөөрөмж, хамгаалалтын малгай өгч байгаа юм. Тэр малгай нь 5 кг жинтэй. Дээр нь сум нэвтэрдэггүй хантааз нь 20 кг жинтэй, аймаар хүнд. Тэгээд ажлын бусад тоног төхөөрөмж, компьютер, НҮБ-ын ажилтан мөн гэсэн нэвтрэх үнэмлэх гэх мэт зүйлсийг дор нь гаргаж өгч байгаа юм. Хүнд хантааз өмсдөг гэснээс тэнд олон улсын байгууллагуудын ашигладаг машин нь пуужингаас хамгаалж, тоноглогдсон Ланд круйзерууд байдаг. Бас аймаар хүнд хаалгатай, арай гэж онгойлгоно (инээв). Тийм машинтай явахад ямар ч байсан амьд үлдэх байх аа.

Хазарачууд амьдардаг аймагт ажиллахаар очиход намайг НҮБ-ын жолооч тоссон юм. Тэр жолооч яг монгол залуу шиг царайтай.

Гэхдээ Кабул хот харьцангуй тайван. Хойд хэсгийн Мазари шариф, өмнөд хэсгийн Кандагарт талибуудын мөргөлдөөн их гардаг. Бадакшан, Бамиан зэрэг аймгууд бас гайгүй. Би Бамианд хэсэг хугацаанд ажилласан юм. Бамиан нь Хазарачууд амьдардаг аймаг. Тэнд ажиллахаар очиход намайг НҮБ-ын жолооч тоссон юм. Тэр жолооч яг монгол залуу шиг царайтай. Хөдөөний монгол залуус байдаг даа, жаахан улаан хацартай. Яг тийм залуу тосож авсан. Бамианд ер нь мөргөлдөөн дэлбэрэлт бараг гарахгүй. Зах дэлгүүрүүдээр нь бид явж болдог байсан. Нийт зургаан бүсэд очиж ажилласан. Бадакшанд ажиллаж байхад Узбекууд их тааралдана. Оросоор их сайн ярьдаг. Нэг удаа намайг тэндэхийн оффисынхон Амударьяа мөрөн дээр амараана гээд аваад явсан юм. Хорхог хийнэ гэхээр нь харсан чинь яг Монголд хийдэг шиг юм билээ. Хонь гаргаад, 40-ийн бидон шиг саванд мах, чулуугаа хийгээд болгодог. Нэг өөр юм нь их ногоо хийдэг. Бас жаахан халуун ногоотой. Түүнээс биш яг л манайхтай адилхан. Амударьяа дээр яагаад очсон юм гэхээр тэндэхийн афганууд биднээс дутахгүй Чингис хааны түүхийг ярьдаг хүмүүс. “Чингис хааны ач охин ирсэн юм чинь Амударьяа мөрөнг үзүүлнэ” гээд авч явж байсан юм. Бадакшан харьцангуй тайван аймаг болохоор гадуур дотуур тэгж зугаалж болоод байгаа юм. Түүнээс биш Кабул, Кандагарт хамаагүй гадуур явах нь хориотой. 

Тэнд ажилсан хоёр жилийн хугацаанд та бүхний ажилд ямар үр дүн гарсан бэ?

Амрах байруудыг төрөх эмнэлэгүүдийн хажууд байгуулж өгсөн зургаан бүсэд эхийн эндэгдэл мэдэгдэхүйц буурсан. Афганистанд тэр үед эх болон нярайн эндэгдэл дэлхийд хамгийн өндөр хувьтай байсан юм билээ. Жишээ нь, дундаж улсад 10 мянган төрөлт тутамд 20 нярай, 60 эх энддэг гэхэд Афганистанд 1500 эх энддэг байсан. Айхтар өндөр тоо биз. Одоо нэлээд буурсан гэж тэнд ажиллаж байгаа сургасан хүмүүсээсээ сонссон. 

Дараа нь та Вьетнамд бас олон улсын мэргэжилтний хувиар очиж ажилласан уу?

Афганистанаас эргэж ирээд гэр бүлийн байдлаас болоод Монголдоо жаахан байя гэж шийдсэн. Тэгээд Азийн хөгжлийн банкинд хэсэг хугацаанд ажилласан. ДЭМБ-ын төслүүд дээр бас ажилласан. Дараа нь 2013-2014 онд нэг жил хагасын хугацаанд Вьетнам улсад НҮБ-ын Хүүхдийн сангийн зөвлөхөөр очиж ажилласан. Вьетнам бол эрүүл мэнд, нийгмийн тогтолцооны хувьд Афганистантай харьцуулашгүй хөгжсөн газар. Тэнд би Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн чиглэлээр, тэр дундаа ДОХ, ХДХВ-ын халдвараас урьдчилан сэргийлэх, тэр чиглэлийн үйлчилгээг нь бэхжүүлэх үүрэгтэй очсон. Вьетнамд ажиллаж байхад ажигласан зүйл юу гэхээр хэчнээн хурдацтай хөгжиж байгаа орон ч гэлээ социалист чиг баримжаатай улс болохоор бас хаалттай зүйл их. BBC ч юм уу үзээд сууж байхад социализмыг муулсан юм гарвал шууд таслачихдаг. Тэгээд ерөнхийдөө НҮБ-ын зарим бодлогуудыг ярихаар хүлээж авахдаа эмзэг. Ялангуяа ДОХ, ижил хүйстнүүдийн асуудал дээр нэлээд хойрго. 

Иргэдийнх нь хандлага тийм байгаа учраас эрх бүхий хүмүүс нь энэ асуудалд хойрго байдаг гэсэн үг үү?

Эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан удирдах түвшний хүмүүс нь лав тиймэрхүү хандлагатай. Нэг удаа манай Суурин төлөөлөгч амраад явчихсан болохоор би төлөөлж үлдсэн юм. Тэр үеэр Вьетнамын Засгийн газар, НҮБ-ын хооронд Ижил хүйстэн хүмүүсийн эрхийг хамгаалах асуудлаар техникийн санал өгөх нэг хуралд суусан. Хурал дээртэд бас аймаар юмнууд асууна. Оросууд яагаад ижил хүйстний асуудлыг зөвшөөрөхгүй байгаа юм гэдэг ч юм уу. Ижил хүйстэн гэдэг зүйлийг дорнын соёлтой бидэн шиг хүмүүст суулгахад хэцүү гэж илт дургүйцлээ илэрхийлнэ. Тэгээд би юу гэж хэлсэн гэхээр, “Уламжлал гэдэг тэр болгон зөв биш ээ, тийм болохоор хүний эрх гэдэг талаас нь хараасай” гэж хэлж байсан. 

Гадны улсуудын эрүүл мэндийн салбарыг Монголын эрүүл мэндийн салбартай харьцуулж харахад ямар байдаг вэ?

Манай эрүүл мэндийн систем бол социализмын үеийн Оросын загвар. Одоо ч гэсэн үүн дээрээ л үндэслэж яваа шүү дээ. Энэ нь гэхдээ муу гэсэн үг биш шүү. Хуучин социалист 16 орон байсан. Тэр орнуудаас эрүүл мэндийн салбар нь бэхжсэн улсууд цөөнгүй байна. Жишээ нь, Украин байна. Сүүлийн үед харин дайны байдалтай байгаа болохоор жаахан орхигдож байж магадгүй. Ер нь Европын олон оронд эрүүл мэндийн системээ маш зөв авч яваа улсууд бий. Зөвхөн социалист байсан орнууд гэлтгүй эрүүл мэндийн салбараа хөгжүүлсэн улсын сайн жишээ гэвэл Өмнөд Солонгос байна. Америкийн эрүүл мэндийн систем, менежментийг харахад бол дэндүү мөнгө хөөгөөд явчихсан болохоор эмзэг бүлгийн хүмүүстээ нэлээд хатуу байдаг. Скандинавын орнууд, тухайлбал Норвеги, Голланд зэрэг улсуудын эрүүл мэндийн салбар бол үнэхээр гайхалтай. Яг хүнээ гэсэн, хүний төлөө чиглэсэн байдаг. Авч хэрэгжүүлэх сайн жишээ бол зөндөө л дөө. 

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН САЛБАР ЗӨВХӨН ЭМНЭЛЭГ РҮҮГЭЭ Л ЧИГЛЭЭД БАЙНА

Тэгвэл өнөөдөр манай улсын эрүүл мэндийн салбарт үгүйлэгдэж байгаа зүйл юу вэ?

Эрүүл мэндийн салбарын дэлхийн чиг хандлага гэж байна. ДЭМБ-аас ийм төрлийн бодлогыг гаргаж өгдөг. 2016 онд манай улсад “Мянганы хөгжлийн зорилт”-ыг хэрэгжүүлж дууслаа. Манайх эрүүл мэндийн үзүүлэлтээр “Мянганы хөгжлийн зорилт”-доо хүрсэн гэж үзсэн хэрэг л дээ. Тодорхой хэлбэл Эх болон нярайн эндэгдэл, халдварт өвчний бууралтаараа ДЭМБ-ын “Мянганы хөгжлийн зорилт”-ыг биелүүлсэн улсын нэрлэгдсэн.

Хүүхдүүдийг багаас нь эрүүл байлгавал том болоод өвдөх нь бага. Өвдлөө гэхэд бага зардал гарна.

Одоо тэгвэл үргэлжлүүлээд “Тогтвортой хөгжлийн зорилт” гээд эхэлж байна. Энэ нь дотроо 17 шалгуур үзүүлэлттэй. Шинэ зорилтод хүнийг эмчилж их зардал гаргаж байснаас урьдчилан сэргийлэх тал руу хандуулсан нь зөв гэж зөвлөж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл өвчнөөс урьдчилан сэргийлж, ард иргэдийг эрүүлжүүлэх асуудлыг чухалчилна гэсэн үг. Хүүхдүүдийг багаас нь эрүүл байлгавал том болоод өвдөх нь бага. Өвдлөө гэхэд бага зардал гарна. Энэ нь салбарын хувьд ямар бодлого авч хэрэгжүүлэх вэ гэхээр эрүүл мэнд, чийрэгжилт, нийтийн биеийн тамирыг дэмжье гэсэн үг. Гүйлтийн зам, дугуйн зам зэрэг дэд бүтцийг байгуулж өгөх, фитнесс, иога хөгжүүлэхэд улсаас дэмждэг ч юм уу. Вьетнамд жишээ нь том талбай тохижуулаад хөгжим тавьчихсан хөгшин залуугүй гимнастик хийж байдаг. Энэ тал дээр манай эрүүл мэндийн салбар бас удааширалтай байна. Эрүүл мэндийн салбар маань зөвхөн эмнэлэг рүүгээ л чиглэх хандлагаас татгалзах хэрэгтэй.

Хоёрдугаарт, эрүүл мэндийн судалгаа шинжилгээ, шинэ технологи, шинэ нээлтүүд асар хөгжиж байна. Сар, өдрөөр шинэчлэгдэж байна. Гэтэл манайд эрүүл мэндийн чиглэлээр судалгаа хийж, магистр, доктор хамгаалж байгаа хүмүүсийн хандлага маш сонин. Ямар сэдэв авбал хамгийн их мэдээлэлтэй байна вэ гээд сэдвээ сонгодог. Хэн багш дээр хамгаалвал гайгүй вэ гэдэг ч юм уу буруу тийшээ яваад байгаа юм уу гэж ажигласан. 

Хамгийн сүүлд Шинэчлэлийн Засгийн газрын үед аймгуудад оношилгооны төв байгуулснаас өөр энэ салбарт томоохон хөрөнгө оруулалт хийгдээгүй байх аа?

Хөрөнгө оруулалт, үр дүнтэй хийгдэж байгаа ажлууд мэдээж бий. Жишээ нь хөдөө орон нутгууд руу чиглэсэн төсөл цөөнгүй байгаа. Гэхдээ тэр нь маш удаан байна. Магадгүй улс төрийн нөхцөл байдал их нөлөөлж байна. Жишээ нь, Ховдод олон улсын байгууллагаас эрүүл мэндийн нэг төсөл хэрэгжүүлнэ гэж байсан. Сонгууль болоод Эрүүл мэндийн яамны удирдлага солигдоод нөгөө хөрөнгө оруулалт нь сураг алдрах жишээтэй. Эх хүүхдийн эрүүл мэндийн төв буюу намайг ажиллаж байхад Эх нялхасын төв нэртэй байхад л Люксембургийн  Засгийн газраас нэлээд том төсөл хэрэгжүүлэх тухай яригдаж, Засгийн газартай гэрээ хийгээд байсан. Тэр бүр хэрэгжихгүй явж, явж, одоо л 10-аад жилийн дараа эхэлж байгаа юм. Ер нь одоо Төсөл хөтөлбөрийг цаг алдалгүй хэрэгжүүлж, Улсын төсвөөр хөдөө орон нутаг эмнэлэг, томоохон хоёр хотод хүүхдийн эмнэлэг барих зайлшгүй шаардлагатай. Нийслэлд ч эмнэлэгүүд хэрэгтэй байна. Гэхдээ хамгийн гол зүйл бол дээр хэлсэнчлэн өвчлөхгүй байх, өвчилсөн ч бага зардал гарах тийм монгол хүний төлөө эрүүл мэндийн салбар явах ёстой. 

Та орон нутгуудаар нэлээд ажилладаг юм шиг байна. Голдуу олон улсын төсөл, хөтөлбөрийн ажлууд хийж байна уу?

Сүүлд ажилласан төслүүдээс гэвэл Баруун таван аймагт ДЭМБ, ЭМЯ, Чехийн Засгийн газрын хамтран хэрэгжүүлсэн төсөл байна. Энэ нь Явуулын эрүүл мэндийн үйлчилгээг хөдөөгийн алслагдсан иргэдэд хүргэх төсөл байсан. Энэ хүрээнд бид Явуулын эрүүл мэндийн үйлчилгээний стандартыг боловсруулж, хөдөөгийн сум, багийн эмч нарт сургалт хийсэн. Мөн явуулын үйлчилгээнд ашиглах пургон машин, жижиг тоног төхөөрөмжүүд, эм тариагаар хангалаа. Тун үр дүнтэй ажил болсон шүү. Одоо жишээ нь багийн эмч нар үзлэг хийх ямар ч байр сав байдаггүй. Байшин бүү хэл гэр ч байхгүй. Суманд амьдардаг нэг залуу бэлгийн замын халдварт өвчин туслаа гэхэд багийн эмчийнхээ гэрт ороод ярих хэцүү, үзүүлэх хэцүү. Тэгэхээр нь бид багийн эмч нараа эмнэлэгийн тоног төхөөмжөөр тоноглосон гэрээр хангасан юм. Монгол гэр бол амархан халдаг, тэгээд тээвэрлэж зөөх, хурааж нүүдэллэхэд хялбар давуу талтай. Бас заримд нь НҮБ-ын цэргийн байгууллагууд ашигладаг явуулын майхан өгсөн юм. Мэдээж тэр болгон нь лабораторийн тоног төхөөрөмж, тухайлбал сахар үзэх, цус, шээсний шинжилгээ үзэх тоног төхөөрөмжүүдээр хангагдсан. Энэ төсөл цаашид өөр бүс нутгуудад үргэлжлэх байх. 

Сүүлийн жилүүдэд манайд оношилгооны тал дээр ер нь дэвшил гарсан байх. Тийм үү?

Хувийн эмэнэлгүүдийн технологи, үйлчилгээ сайжирсан нь үүнд бас нөлөөлсөн байх. Оношилгооноос гадна эмчилгээ ч сайжирсан шүү дээ. Гэхдээ хамгийн гол нь Засгийн газраас эмзэг, орлого багатай иргэд рүүгээ чиглэсэн бодлого явуулах ёстой. Бодлого гэдгийг хэт холын зүйл гэж харж болохгүй. Тун энгийн зүйлс хийж болно. Улсын нэг эмнэлэг байлаа гэхэд Хүлээн авахын үүдэнд сандал тавья гэдэг ч юм уу. Ийм энгийн зүйлс ч орхигдохгүй байх ёстой. Жирэмсэн эх хүүхдээ тэвэрчихээд эмнэлэгийн хонгилд зогсоод л байдаг шүү дээ. Ер нь дэлхий нийтийн эрүүл мэндийн бодлого хүн рүүгээ чиглэсэн, дээр нь зардал багатай зүйлсэд их анхаарч байгаа. Сандал, агааржуулагч сахиурын ус буцалгагч гэдэг ч юм уу зүйлийг шийдээд өгчихөж байна. Түүнээс биш даргын өрөөнд хивс, үүдэнд нэг мэдээллийн самбар шинэчилье зэрэг бол хоёрдугаар асуудал. 

Америкт Колумбусын хүүхдийн эмэнэлэгт Хүүхдийн эмчээр дадлага хийсэн

Жишээ нь, хүүхдэд тариа хийхэд яаж тайвшруулах вэ. Эмнэлэгийн хүүхдийн өрөөнд тоглоом тавья гээд л тохижуулах хэрэгтэй. Би Америкт Колумбусын хүүхдийн эмэнэлэгт Хүүхдийн эмчээр дадлага хийсэн юм. Америкт надад лиценз байхгүй болохоор эмчилгээ хийхгүй л дээ. Гэхдээ жижиг процедурны зүйлсд оролцоно. Тэнд хүүхдийн эрэгтэй эмч нарын зангиа нь гэхэд машин, бөмбөг, шаартай хөөрхөн зургуудтай. Халат нь тэр чигээрэй хүүхдийн сонирхол татах зурагтай. Үзэг нь микки маузын толгойтой гэх мэт байдаг. Өвчтөндөө тэгж их анхаарал тавьдаг. Манайд энэ талын сургалт эмч, сувилагч нарт ордог гэсэн. Харамсалтай нь эмч ажилтнуудын ажлын ачаалал, тэдний нийгмийн асуудал, цалин хангамж гээд эхэнд шийдэх асуудал байгаад байдаг. Эмч, сувилагч нарын ажлын ачааллаас гадна  эмнэлэгүүдийн ачаалал ч хэтэрсэн байгаа. Үүн дээр хувийн эмнэлэгүүдэд дэмжлэг үзүүлж улсаас анхаарвал хүндээ хэрэгтэй. Хувийн эмнэлэгүүдэд зарим ажлаа даалгаж, Улс төсвөөсөө хуваалцвал зүйтэй. Төр хувийн хэвшлийн түншлэл гэдэг чинь ерөөсөө энэ салбарт тун хэрэгтэй байна. 

Саяхан Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн захиралтай ярилцаж байхад мөн л таны хэлсэн шиг технологийн хөгжил эрүүл мэндийн салбарт эрчимтэй хөгжиж байгааг ярьж байна лээ. Ялангуяа дурангийн хагалгаа нэлээд өндөр түвшинд хүрлээ гэсэн?

Олон улсын эрүүл мэндийн салбар ерөөсөө хүмүүст хоргүй, аюулгүй тийм эмчилгээ арга технологи руу чиглэж байна. Мэс засал хийхэд нэг их том зүсээд, халдвар аваад л байж болохгүй. Ер нь өвчин бүр, эмчилгээ болгон стандарттай. Өвчтөнд ээлтэй талаас нь стандартаа байнга өөрчилж, шинэчилж байдаг. Манайх харин энэ тал дээр жаахан удааширалтай байна уу гэж боддог. 

Судалсан, нотолгоонд суурилсан ийм бодлого эрүүл мэндийн салбарт үгүйлэгдэж байна

Ер нь эрүүл мэндийн салбар гэдэг удааширалтай байж болохгүй салбар. Тэр дундаа шинжилгээ судалгааны тал дээр хоцрогдож болохгүй. Бид нотолгоон дээр суурилж юмаа хийнэ. Нотолгоо гэдэг чинь ерөөсөө судалгаа шүү дээ. Судалгаагаа зөв гаргаад, хүүхдийн өвчлөлд ийм ийм өвчлөлүүд зонхилж байна. Үүн рүү чиглэсэн бодлого явуулъя. Залуу хүмүүс архинд их орж байна, гэр бүлийн итгэлгүй байдал их байна. Тэр чиглэл рүү ажиллая гэдэг ч юм уу. Судалсан, нотолгоонд суурилсан ийм бодлого эрүүл мэндийн салбарт үгүйлэгдэж байна. Нотолгоонд суурилсан гэдгийг тодоор бичээсэй гэж хүсэж байна. Энэ бол маш чухал түлхүүр үг шүү. Ийм л бодлого хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол ДОХ-ын асуудал чухал шүү гээд гадныхан манайд зөвлөнгүүт шууд түүнийг хүлээн зөвшөөрөөд яаран төсөл хэрэгжүүлж болохгүй. Энэ бол санхүүжилт дагасан бодлого яваад байна гэсэн үг. Санхүүжилт дагасан биш нотолгоонд суурилсан, хэрэгтэй хүн рүү, хэрэгтэй бүлэг рүүгээ чиглэсэн бодлого хэрэгтэй. 

Тэгэхээр гадны төсөл хөтөлбөр чухал ч гэсэн бид өөрсдөө судлах ёстой гэж та хэлж байна уу?

Мэдээж бусад орны туршлага, зөвлөмжийг харгалзаж үзэх нь зөв. Гэхдээ монгол хүний эрүүл мэнд, ер нь эрүүл мэндийн салбар маань биднээс л шалтгаалж бэхжинэ, хөгжинө. Бид л өөрсдөө судлах ёстой. Яагаад гэвэл энд хүн амын том бодлого явж байна шүү дээ. Эрүүл мэнд гэдэг өөрөө хүн амын бодлоготой тэгж уялддаг гэсэн үг. Тэгэхээр өөрсдөө үүнийгээ судалж, хүн амын өвчлөлийн статистикээ гаргаж түүндээ чиглэсэн зөв бодлого гаргах хэрэгтэй гэдгийг хэлмээр байна. 

Ярилцсанд баярлалаа. Танд амжилт хүсье.

                                                                                               эх сурвалж: http://time.mn/content/201702-277

profile