Самбар дүүрэн тэмдэглэл, самбарын гурван талаас зай завсаргүй наасан жижиг цааснууд, Б.Галсансүхийн шүлгийн түүвэр, Зэнгийн сургаалиуд, зураачийн хар ажлууд, удахгүй тайзнаа тавигдах жүжгийн зохиол… Химийн туршилт хийдэг шилэн лонхнуудыг санагдуулам кофе чанагч, “нандин” үгс бичсэн ботгоны бяцхан чихмэл, ээтэн гаанс, театр Нацийн танилцуулах сэтгүүл, буурал тэргүүн, бодол болсон харц… Түүний нэрийн хуудас болсон бортгон малгайг л нүдээрээ хайгаад олсонгүй. Гэвч би өнөөдөр бортгон малгайнаас огт өөр зүйл хайж “Боролдой” студид ирсэн юм.

Түүнийг харагддаг шигээ этгээд хачин зантай, хахир хатуу нэгэн эсэхийг нь би мэдэхгүй ч “Хирснүүд”-ээр дүүрэн энэ ертөнцөд хүн хэвээрээ үлдэхийг хүсэж байгаа цорын ганц тэр нэгэнтэй л нэгдэх хүн гэж боддог. Харин тэр өнөөдөр надад “Хатагтайн айлчлал”-ын хотын иргэн, эсвэл “Сандалууд”-ын мэдрэмжит үзэгч, аль эсвэл огт өөр дүр оноож ч мэднэ. Эс бөгөөс  “Солиорол”-д эсвэл “Ширэнгэнд” авч очихыг тэр л шийднэ. Гэвч би “Годог хүлээхүй”-н нэгэн адилаар юу ч олж чадалгүй буцаж ч магад.

Уншигч авхай таныг энэ удаа хэнтэй уулзуулах гээд л нуршуухан оршил тавиад байгааг минь та бараг таачихав уу? Таны яг зөв. Энэ бол “Blackbox” театрын захирал, олны дунд “Боролдой”-н хэмээн цоллуулах зураач, найруулагч С.Мягмар.


СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨГ ТОРНООСОО ГАРСАН

ШУВУУ ШИГ БАЙЛГАХЫГ БОДДОГ


-Уулзаж ярилцахаар цаг товломогцоо л “Оюуны эрх чөлөө” гэсэн сэдвээр л яриагаа эхлэе гэж бодлоо?

-Оюуны эрх чөлөө гэдэг бол хүн төрөлхтний тэмүүлэл. Оюуны эрх чөлөөнийхөө төлөө л хадны сүг зураг зурж эхэлсэнээр өнөөдрийг хүртэл хөгжсөн хэрэг шүү дээ. Оюуныг ингэж чөлөөлсөнөөр л 1950-иад оны үеийн модернистууд, 1900 оны үеийн авангардууд, гайхалтай шинийг сэтгэдэг тэр хүмүүс бидэнд энэ их оюуны баялагийг авч ирж өгсөн хэрэг. Би оюуны эрх чөлөөг маш их хүндэлдэг. Сэтгэлгээний эрх чөлөөг аль болох торноосоо гарсан шувуу шиг байлгахыг боддог. Би өөрөө ч тийм орчинд өссөн. Бид бүх нийтээрээ нэгэн том торон дотор амьдарч байгаад 1990-ээд оноос хойш сэтгэлгээний эрх чөлөө рүү нислээ. Би үүнийг ардчиллын хамгийн сайхан онолт амжилт гэж ойлгодог.

-Та өөртөө энэ эрх чөлөөг яг хэзээ нээсэн бэ?

-Бага байхаасаа эхэлсэн. Бүр элэнц, хуланцийн минь үеэс оюуны эрх чөлөөний гень, өгөгдөл дамжиж ирсэн гэж боддог. Намайг бага байхад өвөө минь үлгэр уншиж өгдөг байлаа. Би бичиг үсэг ч сураагүй байхдаа “Эрийн сайн Хан Харангуй” туулийг бүтнээр нь цээжилчихсэн байсан. Үлгэр сонсож байхад оюун санаа нисэж байдаг, дүрслэн бодож байдаг. Дүрслэн бодох чадвар байгаа цагт бүтээхийн эрч хүч өөрөө өгөгддөг. Хүн нэг юм дүрсэлж бодчихоод, түүнийхээ хойноос зүтгэчихдэг юм байна.

Дараа нь, арван жилийн сургуульд байхад аав маань надад мундаг, мундаг даалгавар өгдөг байлаа. Тэр даалгавруудыг биелүүлэхийн тулд чөлөөтэй сэтгэх шаардлагатай болно. Жишээлбэл, аав маань унь будаад суусанаа “Уламжлалт аргаар хээ хийхгүй ээ. Гэхдээ дээшээ харахад жигд, гэгээтэй байх ёстой. Хэтэрхий арзгар байж болохгүй. Чи юу гэж бодож байна” гэж асууж билээ. Энэ бол оюун санаанд эрх чөлөө өгч байгаа эцэг хүний жижигхэн үйлдэл.

Би наймдугаар ангиасаа зураг зурж эхэлсэн. Зураг зурахад минь усан будаг их тус болсон. Усан будаг өөрөө гайхамшигтай өгөгдлийг бий болгодог, эрх чөлөөнд хүргэдэг зүйл. Ер нь сэтгэлгээний эрх чөлөө нүдээр дамжиж л бий болдог. Үүл хараад хэвтэж байхад л чөлөөтэй сэтгэлгээ эхэлж байгаа юм шүү дээ. Нэг ёсондоо, сэтгэлгээний нисэлт болж байгаа юм.

-Багаасаа зурах дуртай хүүхэд байжээ. Тэгээд л зургийн багш болсон уу?

-Багшийн дээд сургуулийн зургийн багшийн ангид орсоноор би зурж сурсан юм. Миний дипломын ажлыг “орос” Баяраа багш маань хөтөлж байлаа. Сургуулиа төгсмөгцөө багш болж, хүүхдүүдтэй ажилласан. Энэ нь ч их тус болсон.

Улмаар Телевизийн Кино үйлдвэрт ажилд орсон. Баттөр дарга маань намайг “Хүүхэлдэйн кино хий” гэснээр бүрэн эрх чөлөө олгосон юм. Энэ бол юу ч сэтгэж болох хязгааргүй эрх чөлөө. Утга зохиол бас сонирхдог байлаа. Оюутан байхад сэтгэлгээний эрх чөлөөгөөрөө биднийг гайхуулдаг яруу найрагч Р.Чойном, Д.Урианхай, зураач Г.Соосой нарын хэдэн хүн байлаа. Тэдэнтэй их ойр байсан маань ч нөлөөлсөн. Өөрөөр хэлбэл, бидний үед социалист реализм хэмээх том хайрцаглагдсан үзэл суртлын том авдар энд тэндээ цоорч эхэлсэн юм. Түүгээр нь хулгана орж гарч гүйдэг байлаа. Уран бүтээлчид бол чөлөөт сэтгэлгээний амьд тунхаг шүү дээ.

ЗХУ-ын Кино урлагийн дээд сургуулийн хүүхэлдэйн киноны ангийг төгсөж ирээд хэд хэдэн кино хийснийг та нар мэднэ. Үүний дараа миний амьдрал зах зээл рүү орсон. Тэр нь реклам сурталчилгаа байлаа. Реклам сурталчилгаа бол богино зайнд богино хугацаанд асар хурдтай чөлөөтэй сэтгэлгээ нэхдэг. Бүр дэндүү чөлөөтэй сэтгэлгээ нэхнэ шүү. Өдөр бүр туршилт хийдэг байлаа. “Ам цангав”, “Наалдан пад” гэх мэт үндэсний сэтгэлгээтэй, монгол рекламууд хийж эхэлсэн дээ.

-Та ярилцлага өгөх бүртээ л Р.Чойном найрагчийн нэрийг дурсах юм аа?

-Би Чойном найрагчийг торон дотор байгаа шувуухай гэж хардаг. Гэвч маш хүчирхэг том шувуухай. Хуучны яс цоож гэж байсан даа. Шоронд байгаа хүмүүсийг сууж ч болдоггүй, зогсож ч болдоггүй, хааш хаашаа 80, 80 см хэмжээтэй нэг юман дотор хийчихдэг. Тэрэн шиг л байсан болов уу.

-Тэр шувуухай оюуны эрх чөлөөнийхөө төлөө их ч тэмцсэн дээ. Харин та?

-Ийм тэмцэл үеийн үед л байсан. Би бол тэмцэлдэж сүйд болоогүй. Яагаад гэвэл, 1990 онд нээгдчихлээ шүү дээ. Нэг аюултай юм юу вэ гэвэл тэр эрх чөлөөгөө мэдрэхгүйд, дасахгүйд бас хэрэглэж чадахгүйд байгаа юм. Бүгд олон жилийн инерциэрээ ойлгож, амьдраад байна. Шинэ үе, шинэ сэтгэлгээний орчин бий болчихсоныг төдийлөн анзаарахгүй, анзаарахыг хүсэхгүй, анзааруулахыг ч хүсэхгүй байна. Тиймээс ч монгол хүн сэтгэлгээний мундаг орчинд эрх чөлөөгөө олчихсон мөртөлөө ашиглаж чадахгүй л байна. Гэвч түүнийг хүн бүр ашигладаггүй л дээ. Тийм ч амархан, бүх хүнд олддог өргөн хэрэглээний бараа гэдэг шиг зүйл биш шүү дээ.

Монгол хүний сэтгэлгээний эрх чөлөө гайхалтай. Бид нүүдэлчин хүмүүс, агуу орон зайд амьдардаг. Биеэ даагаад хол хол амьдардаг учраас бясалгалын шинжтэй. Бясалгал, бодол хаана эргэлдэж байна, тэр газар л ухаан, эрх чөлөө байдаг. Би хэн бэ? гэдгээ хүн ганцаараа болохоороо л бодож эхэлдэг. Мөн байгалиасаа маш их өгөгдөл авдаг. Сэтгэлгээний эрх чөлөөнд байдаг хүмүүс бол малчид, байгаль дотроо амьдарч байгаа хүмүүс. Хотод амьдарч байгаа хүмүүст бодох ч зав алга. Тиймээс ч манай театрын тавьсан авсурд, постмодерн хэд хэдэн жүжигт “Бод, бод… бод” гэдэг үгс байдаг юм.

Реклам сурталчилгаа, пи-ар нүүдэлчин хүний сэтгэлгээн дээр л тулгуурлаж хийгдэх ёстой. Би тархин дотор байгаа юмаа ашиглахыг боддог. Миний бодож сэтгэдэг юмнууд заавал нэг хатуу ханатай очиж тулдаг. Түүнийг давж гарах гэж зүтгүүлдэг.

-Эргэн тойрны хүмүүс тань танд оюуны эрх чөлөөг хангалттай олгодог байсан гэлээ. Таныг ч бас оюуны эрх чөлөө гэдэг зүйл рүү өөрийгөө, уран бүтээлчдээ төдийгүй үзэгчдээ хөтөлж яваа хүн гэж ойлгодог?

-Энэ бол миний гол зорилго. Энэ бол хүн төрөлхтний гол зорилго. Тэр олон эрх чөлөөтэй шувуухайнууд л энэ хорвоог сайхан болгосон хэрэг л дээ. Тиймээс ч эргэн тойрондоо оюуны эрх чөлөөг тараахыг боддог. Хийсэн, туулсан бүхэн маань дадлага. Үүний цаана хүн л байдаг. Хүнтэй л ажиллаж, хүний тухай л юм хийдэг шүү дээ. Энэ ч утгаараа хажууд байгаа хүмүүсээ бий болгох тал дээр нэлээд ажилладаг.

Би тааралдсан, хамт ажилласан, юм асуугаад хажууд байсан хүн бүрээ шавь гэж нэрлэдэггүй. Шавь гэдэг үг өөрөө асар том цензуртэй, асар том хариуцлагатай. Шавь ямар байна, багш тийм л байх болно. Би хувьдаа “Херо”-гийн Б.Баатарыг шавь гэж нэрийдэж болох юм. Намайг хөглөдөг, эрх чөлөөгөө эдлээд нисэж явахад минь хамгийн дээд хэмжээнд нь тултал өдөөдөг хүн бол миний гэргий.

Гэвч өөрийнхөө өрөөнд орохын тулд орж гарсан, тэнд юу байдгийг мэдсэн, дамжсан өрөөнүүд надад олон бий. Чөлөөтэй сэтгэж байгаа тархи толгойг дэмжих, хүсэл тэмүүлэлд нь ойртуулж өгөх, болж өгвөл бүтээгээд өгөх боломж ч надад байсан. Манай оператор Мөрөнгуа эгч “Манай Мягмар хүн олохдоо ч амархан, тараахдаа ч амархан” гэж байсан юм. Би нэг талаараа их уйдамтгай. Нэг газар нэг ажлыг удаан хийгээд байж чаддаггүй.

Хүүхэлдэйн кино, реклам сурталчилгаа хийж сураад манай үүрнээс ниссэн олон шувуухай бий. Би нисэх гэж байгаа шувуухайнуудыг барьж тогтоохыг боддоггүй, аль болох хол нисэхийг л ерөөдөг.


ҮЗЭГЧИД ЖҮЖИГТ ОРОЛЦОЖ ЭХЭЛНЭ


-Сэтгэлгээний эрх чөлөө хүнд юу өгдөг юм бэ?

-Мөрөөдөл өгдөг. Тулга тойрсон юм бодож явдаг, хүний сэтгэлээр амьдардаг, хүний заасан замаар явдаг хүмүүст эрх чөлөө байдаггүй. Эрх чөлөө байхгүй бол мөрөөдөл байхгүй. Хэн хэр их мөрөөднө, хэн хол чулуу шиднэ, шидсэн чулуундаа хүрэхийн тулд хол явах хэрэгтэй болдог. Тэгэхийн тулд арга замыг яаж ийгээд олно. “Үүнийг яагаад ингэж болохгүй гэж?” гэсэн ганц л том асуулт байгаа шүү дээ. Ус яагаад заавал уруугаа урсах ёстой гэж? Энэ бүхнийг бодож чаддаг, хариулт олж чаддаг, гаргалгаа гаргаж чаддаг л байх ёстой. Мөрөөдөл бол чөлөөт сэтгэлгээний жигүүр юм.

-Үзэгчдийг сэтгэлгээний эрх чөлөө рүү хөтлөх тэмүүлэл тань хэзээнээс эхэлсэн бэ?

-1950-иад оноос гол бүтээлүүдээ эхэлж, модернист, авсурд жүжгийн замаар орсон. Оюутан байхдаа маш их жүжиг үздэг байлаа. Тухайн үед шүүмжлэлт реализм ид хөгжиж байсан юм. Тэгээд яагаад ч юм, гэргийтэйгээ хоёулаа театр барихаар л шийдсэн. Манай гэргийн гэр бүлийнхэн хөгжмийн хүмүүс. Хөгжим, дүрслэх урлаг, театр кино гээд бүхэлдээ цогцолж  байгаа юм. Зөвхөн өөртөө хадгалах бус үзүүлэх, таниулах хэрэгтэй. Оюуны, сэтгэлгээний эрх чөлөөний туйл болсон, урд байсаныг зад цохисон тэр мундаг авангард зураачид, авсурд, зохиолчдын бүтээлийг түмэнд хүргэх хэрэгтэй. Тэгээд бид агуу Самуэл Беккет, Эжен Ионеско, Р.Акутагава зэрэг зохиолчдын жүжгүүдийг тавьж эхэлсэн. Бид 16 жүжиг тавихаар төлөвлөснөөс 12-ыг нь тоглочихоод байна.

Манай театрт тавигдаж байгаа жүжгүүд цөөхөн үзэгчтэй, ердөө л 100. Гэвч тэр 100 бол гайхамшигтай үзэгчид. Энэ зуугийн цаана хэдэн зуу бий. Энэ сэтгэлгээний эрх чөлөө бүхий, тунхагласан бүтээлийг үзэх гэж ирж байгаа бол чөлөөлөгдчихсөн, хүлээснээсээ алдарчихсан хүн байдаг юм.

Манайхан “үзэгчгүй байна, уйтгартай юм” гэж ярьдаг л даа. Би жүжигчдэдээ “Чи хоёр хүнд тоглоход л хангалттай. Хүн гэдэг өөрөө агуу том ертөнц” гэж хэлдэг юм. Илжигний толгойд ус хийсэн ч сэгсэрнэ, алт хийсэн ч сэгсэрнэ гэдэг шиг бид ямар үзэл сурталын зэвсэг биш. Эсвэл хүн хүмүүжүүлэх ёстой байгууллага биш. Улсаас төсөв мөнгө аваад юу ч хамаагүй тоглож л байх ёстой, байж л байх ёстой, нэрийн хуудас биш.

-Монголд анхны хувийн театрыг байгуулсан нь ч, авсурд, модернист 16 жүжиг тавина гэж амласан нь ч, “театр өөрөө үзэгчдээ бэлддэг юм” гэсэн санааг батлах гэсэн том алхам байсан юм болов уу. Ингэхэд “Blackbox” театрын анхны жүжгийг хэдэн хүн үзсэн бэ?

-50-60 үзэгчтэй байсан. Одоо давхардсан тоогоор 300-400 хүрэх байх. Манай жүжгүүд маш их эрэлттэй байдаг. “Годог хүлээхүй” жүжгийн тэр дүрийг босгоё гэсэн жүжигчин бидэн дээр ирж байна. Тэгэхийн тулд надад цалин хэрэггүй, зөвхөн тэр боломжийг л бүрдүүлээд өгөөч гэж байна. Мөн манай нэг жүжигчин Бекет, нөгөө нь зөвхөн Годогоор дагнан ажиллаж байх жишээтэй.

Бид үзэгчдээ бэлдээд нэг их сүйд болдоггүй. Тэртээ тэргүй тийм юмаар цангачихсан хүмүүс өөрсдөө усандаа хүрээд ирдэг юм.

Сая би Москвагаар явж, театр Нацийд очоод ирлээ. Тэндхийн театрууд арваад жилийн дотор их өөрчлөгджээ. Оросын дийлэнх театр улс бус хотдоо харьяалагддаг юм. Өмнө нь хотоос өгч байгаа төсвөөр орон тооны жүжигчдээ цалинжуулдаг байж. Харин одоо тогтмол цалинтай, жүжгийн орлогоосоо хувь авах эрхтэй менежментийн баг л тэнд ажиллаж байна. Тэд менежмэнтээ хийгээд, уран бүтээлчдээ өөрсдөө сонгоод, гэрээгээр ажиллуулж байна. Манай театр яг ийм менежменттэй. Тиймээс ч бид хоцрогдоогүй, бас өсөх ирээдүйтэй юм байна гэж бодлоо.

-Та Улсын драмын эрдмийн театр, Хүүхэлдэйн театр, бүр цаашлаад орон нутгийн театруудаараа ер нь зочилдог уу?

-Ерөнхийдөө жүжгийн зохиолоос бүх юм шалтгаалдаг. Авторыг нь хараад, зохиолынх нь нэрийг уншихад л ямар жүжиг тоглож байгаа нь ойлгомжтой. Улсын драмын эрдмийн театрт бол хааяа жүжиг үздэг. Гэвч миний хөөцөлдөж яваа урсгал биш болохоор тэнд очиж, урсгалыг сөрж сэлээд яах вэ. Бухимдахын л нэмэр.

Харин сүүлийн үед хөдөөгийн театрууд, СУИС, бусад продакшнууд хавиар нэлээд сэтгэлгээний эрх чөлөө бүхий жүжгүүдийн нэрс сонсогдоод байдаг болж. Моно жүжиг ч газар авч байна. Асар том тайзан дээр маш гоё хувцастай хүмүүс маш олон үзэгчдийн өмнө чанга дуугаар сүүлчийн эгнээ хүртэл хашгирахыг жүжиг гэдэггүй ээ гэдгийг манайхан ойлгочихож. Театр өнөөдөр гудамжинд гарчихсан, үйлдвэрийн цех рүү оччихсон, хамт олон дунд орчихсон байна. Олуулаа сууж үздэг юм нь шоу болоод хувирчихсан.

Улсын драмын эрдмийн театрын хувьд жижгэрсэн, хүндээ ойртсон. Театр бол ариун сүм гэдэг үг чинь хуучирсан. Тэнд орж ном сонсдог байсан юм. Тэр ламын үгэнд итгэдэг байсан юм. Тэр үе өнгөрсөн. Харин өнөөдөр  театр бол би чамтай асуудлаа ярилцаж болдог газар, чөлөөтэй суугаад дуугүй 20 минут юм бодох эрхтэй газар. Бид энэ бямба гарагт үггүй жүжиг тоглох гэж байна. Тун удахгүй бас жүжигчингүй жүжиг хийх бодолтой байна.

-Жүжигчингүй жүжиг ээ?

-Тийм ээ. Бид өнөөдөр гар утсан дээр л амьдарч байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, текстэн дотор амьдарч байна. Энд би “Миний гар утас өдөр бүр маш чухал үр дагавар, маргаан тэмцэл, харилцааны талбар болдог” гэж бичсэн байна. Магадгүй, миний мөрөөдсөнөөр тун удахгүй үзэгчид өөрсдөө жүжигт оролцож эхэлнэ. Энд 100 үзэгч л хангалттай. Бүгд нэг аппликейшнтэй, өөрөө дүрээ сонгож, өөрөө нөхцөлөө хийдэг, өөрөө текстээ бичдэг болно. Ингэж бид үзэгчдээ оюуны эрх чөлөө рүү хөтлөх ёстой.


“ГОДОГ ХҮЛЭЭХҮЙ”-Г АГЛУУ, БООЁОГООР ХИЙВЭЛ СОЛИОТОЙ ЖҮЖИГ БОЛНО ДОО


-Сонгодог жүжгийг эвдээд тоглочихвол л тэр нь сэтгэлгээний эрх чөлөө гэж ойлгоод байх шиг. Даанч, манайхан аливаа зүйлийг “эвдэхээрээ” үзэгчдээ дагаж унаад байх юм. Уг нь урлаг үзэгчдээсээ түрүүлж алхах ёстой гэдэг биз дээ?

-Энэ л чигээрээ байх ёстой гэсэн хэв загвар гэж байхгүй шүү дээ. Хэрэв тийм зүйл байгаа бол эргээд л нөгөө хайрцагандаа яваад орчихно. Чи бод доо.  30 жилийн өмнөх Итгэлт баян өнөөдөр огт өөр дүрээр сэтгэлд чинь бууж байгаа биз. Үе үеийнхэн яаж ч эргэж хөрвөж болдог агуу бүтээлийг л сонгодог гэж нэрлэдэг юм. Түүнээс биш нэг хэв загварт баригдчихсан, ганцхан гаргалгаатай зүйлийг сонгодог гэдэггүй.

Ионескогийн “Хирснүүд” жүжиг дээр гардаг хүмүүс хирс болох үндэс нь юу байсан бэ? Хирснүүд өөрийн хуультай, өөрийн дархлаатай. Өнөөдөр хуулийн дор Монгол Улсыг хэсэг гэр бүл, хэсэг хирснүүд аваад явж байна аа. Гэтэл энэ агуу эрх чөлөөт санааг 1950 онд биччихэж. Энэ ч утгаараа “Хирснүүд” өнөөдрийг хүртэл сонгодог байж чадаж байгаа юм.

Манай театрт тавигдсан “Хирснүүд” жүжгийг 200-гаад хүн үзсэн. Манай театрт хүмүүс жүжиг үзчихээд алга ташиж чаддаггүй юм. Бодолд автдаг, чанга ч ярьж чаддаггүй, бодлоороо л ярилцдаг юм. Энд зөвхөн хүмүүсийн тархи л ажиллаж байдаг. Хоорондоо тархиараа ярилцдаг. Бүгд “баярлалаа” л гэж хэлдэг. Учир нь, манай театрт тавигдсан жүжгүүд өөрөө гайхамшиг. Хүн бүрт тохирно.

Удахгүй тоглох “Үггүй жүжиг” дээр нэг нөхөр гарч ирмэгцээ газар уначихна. Унасан газраасаа хэдэн алхам холдоод, 5-6 минутын турш унасан газраа хараад зогсчихно.  Үүнийг хараад үзэгч “унасан” гэсэн ганцхан үгийн тухай бодож эхэлнэ. Үзэгч, уран бүтээл хоёрын холбоо, зохиогчийн өгсөн өгөгдөл ингэж бий болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр бид юмыг тулган хүлээлгэх бус мэдрүүлэх хэрэгтэй байна.

Манай театр төмөр сандалтай, унтахын аргагүй. Тэнд сэтгэлийн тэр муухай хүйтний тухай ярьж байх мөчид сандалаа бариад үзэхэд хүйтэн төмөр хайрч байгаа юм. Төмөр торон дээр суугаад жүжиг үзэж байна. Манай театрын эд эс бүхэн амилдаг юм. Харанхуй хар ертөнц. Харанхуй нүхэн дотроос хүмүүс гэгээ олох гэж зүтгэдэг юм. Бид хүний анхаарал сарних, илүү дутуу бүх юмыг авч хаядаг. Тэгээд жүжигчний өгөх гэсэн тэр мэдрэмж, үзэгчийн авах гэсэн тэр дотоод мэдрэмжийг зэрэгцүүлэхийг л хичээдэг.

-Манайхан оюуны эрх чөлөөгөө эдлэх гээд  “Ромео, Жульетта”-г хошин шогийн үзүүлбэр болгочихсон нь зөв үү гэсэн асуултанд таныг хөтлөх гэж л дээрх асуултыг тавьсан юм?

-Их сонин. Хүссэн хүмүүс нь манайд ирээд хүссэнээ л үзэж байна. Хүссэн хүмүүс нь тэнд очоод хүссэнээ л үзэж, таалж, таашааж байна. Сэтгэлгээний эрх чөлөө гэдэг нэрийн дор хүмүүсийн сэтгэл рүү халдаж болохгүй. Гэвч энд бас нэг ийм солгой юм байдаг юм шүү, эрх чөлөө гэдэг чинь энэ шүү гэдгийг харуулж, сануулж л байх ёстой. Яагаад жүжгийг гудамжинд, амьдрал дунд нь тоглож болохгүй гэж?

Жишээлбэл, “Годо хүлээхүй”-г яаж ч тавьж болно. Бид сая нэлээд хүнд, юм бодуулах талаас нь тавьсан. Жүжгийг маань үзсэний дараа хоорондоо ярихаас ч дургүй нь хүрсэн. Магадгүй, үхтэлээ инээгээд, бүр татаж унаад, үзээд дууссаныхаа дараа агуу их эмгэнэж бас болно. Тиймээс ч аль нэг театрт тавигдсан “Ромео, Жульетта” инээдмийн жүжиг болчихжээ гэхэд би гайхахгүй. Тэр бол тэр хүний хүргэх гэж байгаа, үзэгчээ татах гэсэн л арга. Үзэгч л авч ирсэн байгаа биз дээ. Харин үлдэц нь юу байна гэдэг дээр ярьж болно.

Гэвч бүх хүн гүн ухаантан байх албагүй. Удирдаж, удирдагдаж явдаг сүргийн сэтгэхүй байдаг л байхгүй юу. Тиймээс тулган хүлээлгэж болохгүй. Хэрэв үзэгчийн дотор өөр юм хүсэх сэдэл төрж л байгаа бол сайн.

“Годо хүлээхүй”-д бид Аглуу, Бооёо зэрэг хошин шогийн жүжигчдийг тоглуулах гэж байсан юм. Тэгвэл ч солиотой жүжиг болно доо. Гурван цагийн турш инээж, уйлж, татаж унасаны эцэст гэртээ очоод уйлна. Бид удахгүй ингэж тавина.

-Таны хэлсэнчилэн манайхан аливаа зүйлийг өөр өөр өнцөгөөс харах гэж оролдсон оролдлого нь Их зохиолч Д.Нацагдоржийн мэндэлсэний 110 жилийн ойд зориулсан жүжгийг гурван өөр хувилбараар тавьсан явдал юм болов уу?

-Тийм… тийм л байх. Би ойд тохируулсан, тухайн амьдралд тохируулсан уран бүтээлд таалалтай ханддаггүй. Энэ бол худлаа зүйл.

“Хөгшин хатагтайн айлчлал”… аймшигтай жүжиг л дээ. Тийм том асуудал эргэлдүүлчихсэн жүжиг хийж байгаа хүмүүс зүгээр нэг ойд зориулсан ч юм уу, зүгээр нэг хүний тухай, тухайн үеийн тухай сурталчилгааны жүжиг үзэж чаддаггүй юм. Гэвч энэ ч бас байх ёстой байх. Тэгэхийн тулд улсаас цалин аваад сууж байгаа хүмүүс шүү дээ. Тэд бидэн шиг эрх чөлөөтэй биш.

Урлаг үзэл сурталын зэвсэг байхаас татгалзах л хэрэгтэй. Харин хүн төрөлхтний оюун ухааны оргил байх ёстой.

-Таны гэргий Ч.Одончимэг 1980-1990 оны театруудын урын сангийн бодлогын гол судсыг нь барилцаж явсан хүн. Энэ ч утгаараа манайд өнөөдөр театрын урын сангийн бодлого байдаг эсэх талаар та хоёр заримдаа “мэтгэлцдэг” л байлгүй?

-Байдаг л байх. Байх ёстой юу, үгүй юу гэдгийг мэдэх ёстой хүмүүс нь мэдэх л байх. Д.Нацагдоржийн гуай агуу зохиолч мөн. Би “Харанхуй хад”-ыг сайн ойлгож чадахгүй л байгаа. Бусад нь хамаагүй. Хүн ер нь цөөхөн юм хийдэг шүү дээ. Аль ч нийгэмд уран бүтээлч орчинтойгоо, нийгэмтэйгээ зөрчилддөг. Энэ бол гаслаад байх зүйл биш.

-Таныг хэрэв монгол зохиолчдын жүжгээс тогловол “Харанхуй хад”-аар л нэг юм хийх болов уу гэж боддог юм?

-Ойлгогдох гээд байгаа шүү. Манай утга зохиол их залуухан юм. Төрөхдөө социалист болоод төрчихсөн юм. Эртний уран зохиолууд маань агуу хэвээрээ, хэн ч хөндөөгүй л байж байгаа. Бид холоос эрэх хэрэггүй. Хуульч Сандагийн “Салхинд хийссэн хамхуулын хэлсэн үг” гэдэг дээд зэргийн абсурд зохиол байна. Үүгээр арт  хаус кино хийвэл тун мундаг юм болно оо.

1990-ээд оноос хойш социалист реализмаасаа гарсанаас хойш монгол зохиолчдоос Г.Аюурзана, Л.Өлзийтөгсийн зохиолууд, нөхөр Б.Галсансүхийн шүлгүүд маш сонирхолтой. Тэд хэзээ агуу модернистуудыг давж гарах зохиол бүтээл хийх юм бол. Хийнэ л дээ.

Бид нөгөө талаар нэг юманд уягдаад байна. Гоо зүй гэдэг юмандаа хүлэгддэг. Эмэгтэйчүүд нь хүртэл нүцгэлж чаддаггүй, эмэгтэй хүнийг жаахан задгай зурчихвал үзэгчид нь харж чаддаггүй үе байлаа шүү дээ. Тэр хүлээснээсээ хэзээ гарах бол.

Шинэ үеийн залуус маань төрмөл үү, олдмол уу гэдэг ч бас их сонин. Зарим бүтээлийг нь уншихаар тас олдмол. Хийж байгаа клип, рекламууд нь бүгд хуулбар. Гэвч аливаа зүйлийг цоо шинээр сэтгэдэггүй л дээ. Хуучин сайн, муу юман дээр л шинэ юм ургадаг. Одоо би энэ хэдэн жүжгээ хийж дуусгана. Бас хэдэн кинонд орох гээд бэлтгэж байна. Надад муу юм хийх эрх ч байхгүй, цаг хугацаа ч байхгүй.

-Киноны хар зургууд болов уу гэмээр зүйлс энэ өрөөгөөр дүүрэн байна. Ямар нэртэй кино вэ. Хийгээд эхэлчихсэн үү?

-Буриадын зохиолч Алексей Гатаповын “Тэмүүжин” романаас “Эр цэрэг” гэдэг кино. Тэмүүжиний бага насны тухай юм. Одоо бид дөнгөж засвар хийгээд л явж байна. Хятад, Орос, Монгол гурван талаас хамтарч хийх байх. Киноны ажил ирэх зунаас эхлэх болов уу гэж бодож байна.

Ярилцсан: Ц.Баттуяа

                                                                                                                                      эх сурвалж: www.medremj.net

profile