Радио Нийтлэл







  • (*.201.20.156) Уншсан 267 vote 0 Коммент 0
    ?

    Shortcut

    PrevӨмнөх Бичлэг

    NextДараах Бичлэг

    Larger Font Smaller Font Дээш Доош Go comment Хэвлэх
    ?

    Shortcut

    PrevӨмнөх Бичлэг

    NextДараах Бичлэг

    Larger Font Smaller Font Дээш Доош Go comment Хэвлэх
     

     Уудам эх орны минь саран наран мандах зүгт суут их жанжин Сүхбаатарын нэрээр алдаршсан, цэцэглэн хөгжиж буй аймаг бол Сүхбаатар. Тус аймгийн өмнөд хэсэг буюу зэрэглээ хөвөлзөж цалгилсан, зээрийн сүрэг зэрэгцэн дүүлсэн, цэнхэр номин талаар нь мал сүрэг налайсан өгөөмөр баян тал нутаг оршино. Энэ нь хуучнаар Сүрэгчиний хошуу одоогоор Дарьгангын уудам тал хөндий. Энэ онд Дарьгангын хошууны 6 сумын түүхт их ойн жил тохиож байгаа болно. Энэхүү хошуу нутгийн төв хэсэгт Онгон сум байршина. Онгон сум болон түүний 12 жилийн дунд сургууль энэ долдугаар сарын сүүлчээр яруу алдарт түүхт 90 жилийн ойн баяраа тэмдэглэн өнгөрүүлэхээр зэхэж, хүн бүр санаж сэдэж, хөөрч хөгжиж, хөгжил дэвшлийн төлөө хөдөлмөр бүтээлээ зориулж яваа билээ. Энэ сум энгүй уудам тал хээр, элсэн шаргал манхан бүрд, эрээн цоохор хивсэн говь хосолсон 590 гаруй мянган га талбай бүхий газар нутагтай. 3700 гаруй хүн амтай, 1000 гаруй айл өрхтэй засаг захиргааны таван багтай. 260 орчим мянган толгой малтай.

    Суманд сум дундын 12 жилийн дунд сургууль, хүний эмнэлэг, хилийн цэргийн отряд зэрэг төвлөрсөн хошуу нутгийн хэмжээндээ нэлээд том сум болно. Онгон сум түүний газар нутаг өгөөж баян хангай нь олондоо ярьж таниулах онцлог зүйл олон. Бахархах юмаар арвин баялаг түүх соёлын өвөрмөц сонин тогтоцтой нутаг. Тус сумын нутаг Онгон элс, Тавантолгой, Бударын чулуу, Шартын хад гэх нэртэй газар нутгаас монгол орны эртний түүхийн үнэт өв соёлын холбогдолтой зүйлс олон тоогоор олддог. Тухайлбал дээрх газар нутгаас XIII зууны болон түүнээс ч өмнөх үөийн эртний хүн оршин амьдарч байсны гэрч ул мөр болох чулуун зэвсгийн үөийн дархны газрын үлдэц туурь болохоор зүйлийг илрүүлж олсон талаар манай эрдэмтэн мэргэд судлаачид ном бүтээлдээ бичсэн нь бий. Энэ талаар одоогоос 50 гаруй жилийн өмнө 1961 онд Орос-Монголын ШУА-ийн эртний түүх судлалын хайгуулын анги Онгон элсний зүүн эргээс илрүүлж байжээ. Энэ мэтээр үйлдвэр, барилга хот балгас, сүм хийд хөшөө чулуу, булш бунхан, сүг зураг, хад чулууны бичээс зэрэг элбэг болно. Сумын төвөөс баруун тийш 30 гаруй км Таван толгой гэх газар хоёр хөрөг хүн чулуу бий. Энэ хөрөг нь хийц, дүрслэл ураараа монгол нутагт орших хүн чулууны дотор нэн өвөрмөц онцлогтой. Тэднийг төв Азийн хүн чулуу бүтээх урлагийн оргил нь гэж узэж болох юм гэх дүгнэлтийг Орос, Монголын түүх судлаачид нэгэнтээ тодорхойлсон болно.

    Ер нь тус сумын нутаг дахь “Бударын чулуу” гэх газар нь байгаль дэлхий хүн төрөлхтөнд хайрласан үзэсгэлэнт газар нутгийн онцлог нэгэн гайхамшиг гэлтэй. Түүнийг үзсэн харсан хүний нүд сэтгэл баясаж дэлхий ээжийн урласан үзэсгэлэнт байгалийн орд харшид орох шиг болно. Тэнд өвс ургамал, хад чулуу, булаг ус, нөмөр нөөлөг, адгуус амьтан, ан гөрөөс, адуу мал, айл өрх, жигүүртэн шувууд бараг л Монгол оронд байдаг байгалийн бүх гоёмсог сайхан нүднээ харагдах шиг болж сэтгэл санаа ариусч амардаг билээ. Онгон нутагт байгаа бас нэг бахархах зүйл бол дэлхий ээжээс энэ нутагт хайрласан ариун дагшин рашаан ус Хавиргын булаг болно. Онгон сумын төвийн дэргэдүүр цалиглан урсаж цацлан оргилж буй энэ сайхан рашаан булгийг одоогоос 60 орчим жилийн тэртэй НҮБ- ын шинжилгээ судалгааны бүлгийн эрдэмтэн мэргэд судлан шинжилж үзээд энэхүү булаг ус бол дэлхийн шим мандал дахь цэнгэг ариун цэвэр усны нэг гол эх сурвалж мөн болохыг дүгнэж хэлээд түүнийг цаашид хайрлаж хамгаалж зүй зохистой зөв ашиглаж байх талаар үнэтэй зөвлөмж үлдээсэн болно. Дэлхий ээж тэнгэр бурхнаас онгончуудад хайрласан байгаль дэлхийн ариун сайхан рашаан ундаагаа нутгийн хүн ард, мал сүрэг, амьтай бүхнийг тэжээн тэтгэгч дээдийн дээд ариун сайхан ундаа гэж хүндлэн хүртэж, таашаан залбирч явдаг билээ.

    Үүнийг алтан дэлхийн минь алтнаас ч үнэ цэнтэй авралт бурхны хишиг хэмээн хүртдэг юм. Эртний түүхийн үнэт соёлын өв баялгаар бахархана Онгон элс, Бударын чулуу, Шартын хад, Таван толгой гэх нутгаас одоогоос 10 гаруй жилийн тэртээ Монгол улсын их сургуулийн түүхч, археологич эрдэмтэн багш Д.Наваан гуайгаар ахлуулсан хайгуул судлалын баг “Таван толгойн” хүн чулуун хөшөөний ойролцоо өвөрмөц нэгэн булшийг сонгон авч малтлага хийсэн байна. Эндээс эмэгтэй хүнийг, эмээлтэй морьтой нь хамт оршуулсан шарил гарсан бөгөөд эмээлийн бүүрэг нь алтан шармал бол эмэгтэйн хүзүүний зүүлт, алтаар урлан холбосон оюу чимэгтэй, хоёр мөнгөн бугуйвчны гадна хамгийн их анхаарал татсан зүйл нь хуруун дахь алтан бөгж нь маш уран хийцтэй энэхүү бөгжний дотор талд шонхор шувууны дүрсийг тод сайхан товойлгон урласан нь сурвалжит хатагтай байх бүрэн үндэслэлтэй ажээ. Мөн ойр зэргэлдээ байх бусад булш бунхнаас нь ХII-ХIII зууны монголын эзэнт гүрний түүхтэй холбоотой төрийн том түшээ хүний цол хэргэм, хүндэтгэлийг илэрхийлсэн жинстэй ховор эдлэл хаш эрдэнэ чулуун бүс, отго жинс малгай зэрэг эр хүний шарил олдвор гарсан болно. Энэ бүхэн нь их эзэн Чингис хааны алтан ургийнхан энэ нутагт ажиллаж амьдарч байсны тодорхой нэгэн баримт болно. Эндээс үндэслээд түүхч, археологич, судлаачид энэ нутаг бол Чингисийн алтан ургийнхны амьдарч байсан баялаг түүхтэй гэсэн дүгнэлт хийсэн болно. Онгон сумын нутагт ХIII-ХIV зууны үеийн гэх хүн чулуун хөрөг 10 гаруй бий. Бударын чулуу, Шартын хад, Тавантолгой, Хөрөгтийн хөндий зэрэг газарт хадны сүг зураг, бичээс, эртний тахилгын ул мөрийг хадгалсан өвөрмөц газар олон бий. Одоогоос дөрвөн жилийн өмнө 2011 онд Үндэсний түүхийн төв музейд “Онгон нутгийн өв соёл” гэсэн үзэсгэлэн зохион байгуулж, сүүлийн жилүүдэд энэ нутгаас олдсон түүх соёлын холбогдолтой сонин содон ховор нандин олдворыг дэлгэн тавьж нийслэлчүүд болон нийт монголчууддаа үзүүлж сонирхуулсан билээ. Энэ талаар түүхч, археологич судлаачид онгон нутаг нь цаашид ч хайрлаж хамгаалж археологийн гүн гүнзгий хайгуул судалгаа, малтлага шинжилгээг дэлгэрүүлж хийх шаардлагатай болохыг зөвлөж хэлж анхааруулсаар байгаа болно.

    Онгон нутаг эрэлхэг баатар эрхэм сайхан бүтээлч хүмүүсээр бахархана Онгон нутагт төр улсдаа түшигтэй, түмэн олондоо нөмөр нөөлөгтэй, түүхэнд нэр нь мөнхрөн үлдэх тэнгэрлэг сайхан авьяас билэгт ухаан саруул уран билэгт хүмүүс олон байдаг аа. Тэдний заримаас дурдвал: дайн тулалдааны хүнд нөхцөлд орос цэргүүдийн дунд монгол Чапаев, монголчуудынхаа дунд “Эх оронч” хэмээн алдаршсэн домогт хүү Монгол Улсын баатар Ч.Дугаржав, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, цахилгаанчин Д.Цэндсүрэн, төмөр замчин С.Доржнамжил, Д.Шараа, нягтлан бодогч Р.Гомбо, авьяас билэг, арга ухаан, ажил үйлсээрээ ард түмний дунд домог болон мөнхөрч үлдсэн, ардын баатар Тоорой банди / Нанзад/ агуу их авьяас билэгт алдарт хүн Инжээноров буюу “Жаахан шарга” ардын дууны эзэн Цэрэнноров, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, түмэн олны танил төрийн сайд асан Д.Готов, Ч.Улаан, Г.Адъяа, Я.Цэгмэд, Ё.Магсаржав, Төрийн соёрхолт эрдэмтэн доктор, хүний их эмч Ж.Моондой, засварчин Д.Цэвэгжав, инженер Л.Мөнхбат, эрдэм ном их зохиол бүтээлээрээ эх орондоо төдийгүй дэлхий ертөнцийн танил болсон нэрт их эрдэмтэн академич, ШУ-ны гавьяат зүтгэлтэн А.Лувсандэндэв, Д.Дорж, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч Г.Мэнд-Ооёо, С.Жамбалдорж гээд олон алдар суут ухаант мэргэдийг жагсааж болох билээ.

    Тэрчлэн ногдсон албан ажил үүргээ гүнзгий ухамсарлаж төр засаг, түмэн олныхоо эрх ашигт нийцүүлэн ажил мэргэжилдээ эзэн нь болж амжилт бүтээлийн бахдам сайхан амжилт гаргаж яваа хүмүүс олон бий. Тухайлбал, Монгол Улсын гавьяат цол хүртсэн хүний их эмч Б.Бүлтэн, хуульч С.Батсүх, гавьяат багш Ч.Намдаг, Ш.Оюун, дуучин Төмөр, Отгон, бүжигчин Жавзмаа, алдарт морин хуурч Ш.Саарал, Л.Цэдэвсүрэн, алт, мөнгөн эдлэлээр гоёл чимэглэлийн зүйл урлан бүтээх их авьяастай уран дархчуул Түвшинбаяр, Содов, Цэеэрэнцэн, Загдсүрэн, Давгадорж гэх мэт алдар гавьяатай тэргүүний хүмүүсийг хэдэн арваар нь нэрлэж болно. Мөн эрдмийн зэрэг цолтой бүтээлч хүмүүс 20 гаруй байгаа бол Монгол Улсын болон аймаг, сумын аварга, мал сүргээ мянга давуулж өсгөж үржүүлсэн улсын аварга малчин Я.Агваан, Т.Энхтайван, Б.Дамдин, Н.Ренчинноров, Г.Цэвэгсүрэн, Я.Шархүүхэн, Л.Боргарьд гэх мэт алдарт сайн малчид олон бий.

    Манай сумын уугуул иргэдээс тив, дэлхийн тэмцээн уралдаанаас алт, мөнгө, хүрэл медалийн эзэн болсон алдарт тамирчид олон байна. Тухайлбал, чөлөөт бөхийн тив дэлхийн медальтай Монгол Улсын спортын гавьяат мастер Э.Ням-Очир, буудлагын спортын дэлхийн мөнгөн медальт тамирчин М.Түвшинжаргал, ой санамж оюу ухааны гоц авьяастай тив дэлхийн олон улсын алт мөнгөн медальт тамирчин ах дүү Т.Энхжин, Мөнхжин зэрэг нэр хүндтэй олон сайхан залуу тамирчдыг дурьдаж болох байна. Онгон сумын төр захиргааны байгууллага, нийт хөдөлмөрчид 90 жилийн ойгоо угтаж жилийн өмнөөс тодорхой төлөвлөгөө, томоохон зорилт дэвшүүлж түүнээ хэрэгжүүлэхээр шамдан ажиллаж байна. Тухайлбал, сум, сургуулийн өмнө тавигдаж буй гол гол зорилтоо бүрэн биелүүлэх, мал сүргээ өсгөх, материаллаг баазыг нь бэхжүүлж сайжруулах, ард түмнийхээ ажил амьдралыг сайжруулах, гэр орон байрны хангамжийг сайжруулах, хүүхэд залуусын сурлага хүмүүжилд анхаарал тавьж сайжруулахад анхаарч, бүтээн байгуулалтын том зорилт тавиад ажиллаж байна.

    Юуны өмнө сум, сургуулийн түүхэн хөгжлийн замаа харуулсан ном зохиол гаргах, кино ший хийх, сумандаа музей байгуулах, сумын төвд орчин үеийн шаардлагад нийцсэн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах, сумын төвийн зам, талбайг засч тохижуулах гэрлэн чимэглэл, усан оргилуур шинэчлэн байгуулах, хашаа хороо, гудамж талбайгаа тохижуулж цэгцлэх, зочид буудал, нийтийн хоолны газар, дэлгүүр хоршоо зэрэг хөдөлмөрчдийн нийтийн үйлчилгээний цэг салбарын тоо, хамрах хүрээг нь нэмэх, хөшөө дурсгалын зүйлийг шинэчлэх нэмэгдүүлэх, үзэсгэлэн худалдаа зохион байгуулах зэрэг өргөн хүрээтэй олон ажил өрнүүлж байна. Товчоор дүгнэж хэлбэл ойн жил-2015 оны ажлын үндсэн гол үзүүлэлтээрээ Онгон сум аймгийнхаа тэргүүний сум, сургууль болох тодорхой зорилго тавиад ажиллаж байна.

    ?

    1. Олондоо өлзийтэй ОНГОН НУТАГ

         Уудам эх орны минь саран наран мандах зүгт суут их жанжин Сүхбаатарын нэрээр алдаршсан, цэцэглэн хөгжиж буй аймаг бол Сүхбаатар. Тус аймгийн өмнөд хэсэг буюу зэрэглээ хөвөлзөж цалгилсан, зээрийн сүрэг зэрэгцэн дүүлсэн, цэнхэр номин талаа...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views267
      Read More
    2. Шадар ванг онголсон Цагаан чулуутын овоо

      Гол овооноос дөрвөн тал тийш багавтар дөрөв дөрвөн чулуун овоо байна. Эл овоог Хотгойдын Шадар ван Чингүнжав 1757 онд Манж нарт баригдаж, Бээжинд аваачиж цаазлахад туг, бүрээг албат нар нь авч хурал номынхоо газарт нандигнан хадгалж түүнийг...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views578
      Read More
    3. Дуулж мэндэлдэг Монголчууд

      Төвдийн өндөрлөгийн зүүн хэсэгт орших Дээд Монголчуудын шинэ цагийн нэгэн дуунд “Дуулж мэндэлдэг Хөхнуурт минь ирээрэй” гэсэн мөрүүд байдаг. Мөнөөх дуу цааш: Цайны сүү дэлгэрсэн Дэлгэр сайхан цагт Цаг нар нь тэгширсэн Цайдмын нутагт минь ир...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views162
      Read More
    4. Өвөрхангайн долоон гайхамшиг "Их Монгол уул"

      Таван төрхт уул. Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт элсэн дунд цогцолсон Их монгол хэмээх үзэсгэлэн төгс нэгэн сайхан уул бий. Д.т.д 1675 м өргөгдсөн энэ уулын 1500 м-ээс дээш өндөрт өндөр гэ гээн Занабазарын аравнайлсан гэдэг нов ногоон ...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views304
      Read More
    5. Архангай аймаг долоон гайхамшиг "Булган уул"

      Аймгийн төвийн хойморт залрах энэхүү хангайн үзэсгэлэнт сүрлэг уулыг 1965 онд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 17 дугаар зарлигаар дархалжээ. Хангайн гол их ноён нуруунаас салбарлан зүүн хойш чиглэж , Хойд, Урд Тамир голын хоорондуур , усны х...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views774
      Read More
    6. Хөвсгөлийн Цагааннуур сум

      Жавзандамба хутагтын Их шавь дархад  отгийн нутгийн нэг хэсэг нь Цагааннуур сумын нутаг юм. Энэ сумын нутаг нь 1985 он хүртэл Ринченлхүмбэ сумын нэг бригадын нутаг байв. БНМАУ-ын АИХ-ын тэгүүлэгчдийн 1985 оны 11 дүгээр сарын 27-ны өдрийн 24...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views525
      Read More
    7. Говь-Алтайн долоон гайхамшиг "Бурхан буудай"

      Говь-Алтай аймгийн Халиун сумын өмнөд этгээдэд харин Цогт сумын хойно, Бигэр сумын баруунтай сүртэйеэ дүнхийх Бурхан Буудай уул. Оргил нь ДТД 3765 м өргөгдсөн энэ сайхан уул Алтай хотоос Хантайширын нуруугаа даваад урагшлахад сүртэй сайхан ...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views626
      Read More
    8. Өвөрхангайн долоон гайхамшиг "Арц Богд"

      Өвөрхангай аймгийн Богд сумын нутагт орших Арц богд уул нь Бага Богд уулын зүүн хоолойгоор зааглагдаж, баруун үзүүр нь Бага Богд уултай 20 гаруй километр газраар зөрсөн байдаг. Уулсын ар тал нь эгц, нилээд хадархаг говийн шинжтэй. Ноён орги...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views1508
      Read More
    9. Гүн нуур буюу Гүнж нуурын домог

        Нэгэн цагт хуучин феадaлын үед гэнэ, өнөөгийн Сэлэнгэ аймаг Алтан булаг сумын Хяраан хөндий хэмээх газрын наах нь Гүн нуур хэмээх газар уул нутаг ус голдоо ихэд өнгө нэмсэн сайхан бүсгүй ээж аавын хамт амьдран суудаг байж тэрээр зан ааль ...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views484
      Read More
    10. "Зоргол хайрхан" Төв аймаг долоон гайхамшиг

        Зорголхайрхан уулын өндөр 1668 метр бөгөөд их хайрхантай холбоотой сонирхолтой мэдээллийг дуулгавал, Зорголхайрхан уул том, жижиг гурван агуйтай. Хамгийн томыг нь Шижирбаатарын буюу Дансрангийн агуй, баруун талын үргэлжилсэн уулыг Баянгий...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views728
      Read More
    11. "1000 хунгийн чуулган" Сүхбаатар аймгийн долоон гайхамшиг

        Сүхбаатар аймагт орших Ганга нуурын хөвөөнөө буцах хунгийн сүрэг чуулж, усны шувууд эх орноосоо салж ядан ганганана. Намар цагийн энэ өдрүүдэд унаа сайтай, зав боломжтой хүмүүсийн амнаас "Сүхбаатар аймаг явж хунгийн чуулган" үзэх гэдэг бо...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views494
      Read More
    12. Ховд аймгийн 7 гайхамшиг "Харуул овоо"

        Ховд аймгийн Булган, Үенч сумын зааг нутагт Жаргалан уулын орой дээр нэгэн сүрлэг чулуун байгууламж бий. Нутгийнхан эл байгууламжийг Харуул овоо гэж нэрлэнэ. Уг байгууламжийн өндөр нь 10 гаруй метр, овооны суурийн диаметр нь 7 метр орчим ...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views450
      Read More
    13. Архангай аймгийн долоон гайхамшиг "Чулуутын гол "

        Архангай аймгийн нутагт орших Чулуут голын урт 415 бөгөөд 10750 хавт.дөр.км талбайгаас усжина. Энэ гол Хангайн нурууны хамгийн өндөр хэсгээс эх авдаг учраас унал их урсгал хурдтай уулын гол юм. Түүний хөндий эхэндээ давчуу, морены бул чул...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views328
      Read More
    14. Монголын сайхан орон "Дарвийн нуруу"

        Ховд аймгийн Дарви сумаас Говь-Алтай аймгийн Дарви сумын нутгаар баруун хойноосоо зүүн урагш сунаж тогтсон Дарвийн нуруу хэмээх нэгэн сайхан нуруу бий. Манжын дарангуйлалын үед Өөлдийн Шар баатар гэж атаатныг дарахад ялалттай ирдэг, авд я...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views180
      Read More
    15. Монгол "Гайхамшиг"-ийн орон

        Монгол -уужим дэлгэр орон. Монгол улс газар нутгийнхаа талбайн хэмжээгээр дэлхийд 17 дахь байр эзлэх 1566.5 мянган хавтгай дөрвөлжин километр буюу Франц, Испани, Португал, Их Британи ба Ирланд зэрэг улсуудын дэвсгэр нутгийг нэгтгэсэн талб...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views1444
      Read More
    16. Миний эх орон "Хүйсийн найман нуур"

        Хүйсийн Найман нуур нь Өвөрхангай аймгийн төв Арвайхээр хотоос 115 км-т орших ба УБ хотоос аймгийн төв хүртэл 450 км байдаг. Зам маш бартаатай боловч жуулчид энэ бүсэд ихэвчлэн морь унаж баруун хойноос нь ирдэг.  Хүйсийн Найман нуур нь Мо...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views995
      Read More
    17. Миний эх орон "Хар ус нуур"

      Хар-Ус нуур нь Ховд аймгийн Мянгад, Дөргөн, Чандмань, Манхан, Буянт сумдын нутгийн 850272 га талбайг эзлэх бөгөөд ховор, ховордсон амьтдын байршил, эх газрын цэнгэг устай нуурууд, говь цөл, хээр тал, Монгол Алтай мөнх цаст ян сарьдаг уулсыг...
      Date2015.10.28 Byolnodoshop Views190
      Read More
    18. No Image

      Маргааш Цэвэрлэгээ хийлгэнэ

      3 өрөө хоосон байрны их цэвэрлэгээ хиилгэнэ.2-3 охидоор. Утас: 88668819
      Date2015.10.28 Byanhbaatar Views1295
      Read More
    19. No Image

      teerem awna

      baga oworiin teerem awna utas 88116724 88021658
      Date2015.10.28 Byanhbaatar Views366
      Read More
    20. ийм тень зарна

      ийм тень зарна. Утас 88022175
      Date2015.10.28 Byanhbaatar Views1062
      Read More
    Board Pagination Prev 1 ... 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Next
    / 20

         Радио Нийтлэл