Радио Нийтлэл







  • ?

    Shortcut

    PrevӨмнөх Бичлэг

    NextДараах Бичлэг

    Larger Font Smaller Font Дээш Доош Go comment Хэвлэх Файл оруулах
    ?

    Shortcut

    PrevӨмнөх Бичлэг

    NextДараах Бичлэг

    Larger Font Smaller Font Дээш Доош Go comment Хэвлэх Файл оруулах

     

    Эйнштэйний зөв байжээ буюу таталцлын долгионыг анх удаа илрүүлсэн нь 
    Тэрбум гаруй жилийн өмнө тэртээ алс хол сансрын уудамд хоёр хар нүх мөргөлджээ. Эхэндээ тэд бие биендээ татагдан эргэлдэж эхэлсэн бөгөөд энэ байдал нь хэдэн зуун жил үргэлжилсэн юм. Тэд улам биедээ ойртсоор, яг л бүжиглэж байгаа хосууд шиг хурдан эргэлдэж эхэлсэн бөгөөд хоорондох зай нь хэдхэн зуун километр болох үед эргэлдэх хурд нь гэрлийн хурд руу дөхөв. Энэ их хурдаар хөдөлсөн асар их масстай биет таталцлын маш хүчтэй энерги ялгаруулж эхэлдэг. Хэдхэн секундын дараа хоёр хар нүх нэгдэж, манай нарнаас 62 дахин их масстай боловч хэмжээгээр нь жишээлж хэлбэл Хөвсгөл аймгийн дайтай шинэ хар нүхийг үүсгэжээ.
     
    Хоёр хар нүх нэгдэхэд үүссэн таталцлын энергийн долгион хязгааргүй сансрын уудамд зүг бүрт тархан аялж эхлэв. Бүтэн тэрбум гаруй жил гэрлийн хурдаар тархсан долгион манай Сүүн зам галактикт 50 мянган жилийн өмнө орж ирлээ. Энэ үед дэлхий дээр Неандерталууд устаж, Хомо Сапиенсүүд хүчээ авч байв. Харин одоогоос 100 жилийн өмнө, өнөөх Хомо Сапиенсүүдийн хамгийн ухаантай нөхдүүдийн нэг Альберт Эйнштэйн ийм таталцлын долгион оршин байдаг гэдгийг өөрийн харьцангуйн ерөнхий онол дээр үндэслэн таамаглав.
     
    Эйнштэйний таамгийг батлах гэж 100 жилийн турш үе үеийн эрдэмтэд асар их хүч хөдөлмөрөө зарцуулжээ. Гол асуудал нь таталцлын долгионыг бүртгэж авах өндөр мэдрэмжтэй төхөөрөмж бүтээх явдал байв. Энэ долгион нь хэдэн зуун сая тэрбум гэрлийн жилийн цаанаас ирэхдээ хүч нь маш их суларсан байдаг тул Эйнштэйн хүртэл өөрөө энэ долгионыг илрүүлэх боломжгүй гэж үзэж байсан юм. Гэвч хүн төрөлхтний танин мэдэхүйн цуцашгүй эрэл хайгуул энд хүрээд зогссонгүй. 1992 оноос LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) хэмээх таталцлын долгион илрүүлэх байгууламжийг барьж, олон зуун эрдэмтэд ажилчид судалгаа хийж эхэлсэн байна.
     
    2015 оны 9 сарын 14ны өглөө Ханновер дахь Алберт Эйнштэйний институтад LIGO төхөөрөмжийн өгөгдлийг хянаж суусан Италийн эрдэмтэн Марко Драгогийн компьютерийн дэлгэц дээр нэгэн онцгой зүйл үзэгдэв. Бүтэн тэрбум жил аялан ирсэн долгион манай дэлхийг дайрах үед нь дэлхийн хамгийн мэдрэг төхөөрөмжүүдийн нэг LIGO бүртгэн авчээ. Нэг инчийг триллион хуваасны дайтай асар сул дохиог хүлээн авсан нь энэ юм. Эрдэмтэд ямар нэгэн алдаа байх вий хэмээн үр дүнг хэдэн арван удаа шалгасан бөгөөд таталцлын долгион мөн гэдгийг албан ёсоор батлах хүртэл бүгд нууцлах хэрэгтэй болжээ. Харин өчигдөр буюу 2 сарын 11-ны өдөр хүн төрөлхтөнд энэ мэдээг албан ёсоор задлаж шуугиан дэгдээгээд байна.
     
    Харьцангуйн ерөнхий онолоор бол ертөнцийн бүхий л үзэгдэл таталцлын хүчнээс үүдэлтэй орон цагийн (spacetime) муруйлтын дагуу явагдана. Масс бүхий ямар ч биет өөрийн таталцлын оронтой байдаг. Зарим нөхцөл бүрдэх үед их масстай биет их хурдатгалтай хөдлөх юм бол өөрийн таталцлыг гэрлийн хурдтай долгион байдлаар цацах замаар энергээ алдана. Энэ цацагдсан долгионыг таталцлын долгион гэж нэрлэдэг. Энэ нь хар нүх, нейтрон од, цагаан одой зэрэг их масстай биетүүд хоорондоо татагдаж их хурдтайгаар эргэлдэх үед үүсдэгийг тогтоогоод байна.
     
    Таталцлын долгион ямар нэг биетээр дайран өнгөрөхдөө тухайн биетийг агшааж сунгадаг. Гэвч энэ нь маш бага нөлөөтэй тул жишээ нь дэлхийгээс нар хүртэлх зайг устөрөгчийн нэг атомын хэмжээгээр л сунгаж агшаана гэж ойлгох хэрэгтэй. Гэвч түүнийг хэмжихдээ энэ агшиж сунгах чанарыг нь ашигладаг юм.
     
    LIGO нь L хэлбэрийн 4 км урт бүхий хоёр вакум хоолойноос бүрддэг бөгөөд хэмжилтийг харьцуулах үүднээс хол зайтай газар хоёрыг барьж байгуулжээ. Нэг LIGO-д бүртгэгдсэн мэдээлэл яг адилханаар нөгөөд нь бүртгэгдэх ёстой бөгөөд үүнийг харьцуулснаар бусад төрлийн дохионуудаас таталцлын долгионыг ялгаж чадах юм. Харин сая бүртгэсэн дохионы хувьд 7 наносекундын дотор хоёр LIGO-д хоёуланд нь бүртгэгдсэн байдаг. LIGO-ийн ажиллах зарчимыг энгийнэээр хэлбэл ердөө л таталцлын долгион ирэх үед өөрчлөлтийг хэмждэг шугам юм. Вакум хоолойнуудаар гэрлийн бөөм илгээх бөгөөд буцаж ирэх хугацааг нь хэмждэг. Хэрвээ таталцлын долгион нэвтэрсэн байвал илгээсэн бөөмд өөрчлөлт орох бөгөөд нарийвчлан судалгаа явуулдаг.
     
    Гэвч энэ долгионы ид шид юу юм бэ? Яагаад зөвхөн үүний төлөө хэдэн зуун сая доллараар бүхэл бүтэн цогцолбор барьж, хэдэн зуун эрдэмтэд ажиллаад байгаа юм?
     
    Эйнштэйн таталцлын долгион байдаг гэдгийг таамаглаж байсан. Үүнээс өмнө хос нейтрон одны эргэлдэх хөдөлгөөнийг судлаад таталцлын долгион байдгийг шууд бишээр баталсан хоёр эрдэмтэн 1993 онд Нобелийн шагнал авч байв. Иймээс таталцлын долгион тийм ч шинэ зүйл биш. Харин сая болсон үйл явдал гэвэл таталцлын долгионыг шууд бүртгэж авсан явдал юм.
     
    Бид хэдэн сая жилийн тэртээ байгаа од руу ганцхан дурангаа чиглүүлээд юунаас бүтсэн гэдгийг хэлж чадна. Гэвч одон орны шинжлэх ухаанд цахилгаан соронзон долгион буюу одод, сансраас ирсэн гэрлийг л төрөл бүрээр шинжилж байна. Харин таталцлын долгионыг бүртгэж авдаг болсноороо сансар огторгуйг зөвхөн хардаг байсан бол сонсдог болох юм. Энэ яг л дүлий хүн гэнэт сонсголтой болохтой адил үйл явдал гэж нэгэн профессор хэлсэн байсан. Хүн төрөлхтөн өнөөдөр орчлонгийн дуу чимээг сонсож эхэллээ. Энэ утгаараа гайхалтай явдал юм. Энэ утгаараа шинжлэх ухааны хөгжил дэвшлийг цоо шинэ шатанд аваачиж байна. Бид их тэсрэлтийн гүн рүү улам бүр өнгийж чадахаар болж, татах хүчний нууцыг тайлахад улам бүр ойртох боломжтой болж байна.
     
    Ноён Эйнштэйн, Таны зөв байжээ. Таталцлын долгион үнэхээр байдаг юм байна.

    ?

    1. Эйнштэйны зөв байжээ буюу таталцлын хуулийг анх удаа илрүүлсэн нь

        Эйнштэйний зөв байжээ буюу таталцлын долгионыг анх удаа илрүүлсэн нь  Тэрбум гаруй жилийн өмнө тэртээ алс хол сансрын уудамд хоёр хар нүх мөргөлджээ. Эхэндээ тэд бие биендээ татагдан эргэлдэж эхэлсэн бөгөөд энэ байдал нь хэдэн зуун жил үрг...
      Date2016.02.16 Byjiriin Views456
      Read More
    2. Аварга том хүүхэд төржээ

        Баруун Австралид саяхан 20 кг жинтэй хүүхэд мэндэлсэн талаар www.mobilelikez.com сайт мэдээллээ. Хэдхэн хоногийн өмнө Австралийн нэгэн эхээс 40 фунт буюу 20 кг жинтэй хүүхэд мэндэлжээ. Хүүгийн эх өөрөө 600 фунт буюу 270 кг жинтэй аж. Түүни...
      Date2016.02.16 Byjiriin Views586
      Read More
    3. Бодисын дөрөв дэх төлвийг нээжээ

          Бодис хатуу, шингэн, хий гэсэн 3 төлөвт байдаг бол Германы эрдэмтэд дөрөвдэх төлөв буюу сивнг нээлээ. Тодруулбал Герман улсын Балтика арлын ойролцоох Макс Планкийн их сургуулийн эрдэмтэн Бентлштэйн халуун цөмийн тусламжтайгаар Бодисын ш...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views877
      Read More
    4. Гэртээ шоколадтай амттан хийх хялбар аргууд

          Арааны шүлс асгаруулам шоколадтай бялуу, аманд ороод л уусах самрын нухаш болон какаоны давтагдашгүй амттай хөөсөн жигнэмэгийг санагдуулам амттанг хэдхэн минутын дотор хялбар аргаар хиймээр байна уу? Ингээд бид та бүхэндээ амттанд дуртай...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views429
      Read More
    5. Хүн төрөлхтөн цаг хугацааг удирдах үе иржээ

        Агуу их эрдэмтэн Альберт Эйнштейний физикийн ертөнцийг асар ихээр өөрчилсөн орон зай ба цаг хугацааны ойлголт өнөөг хэр нь хүн төрөлхтөний ирээдүйг өөрчлөх хүчин зүйл бүхий шинжилгээ судалгааны гол сэдэв болсоор ирсэн юм. 100 гаруй жилийн...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views682
      Read More
    6. Соёлтой и-мэйл маркетинг

        Бид өдөрт тутамдаа цахим шууданг хэрэглэж ажил хэргээ амжуулдаг. Ихэнх нь албаны ажлаа амжуулдаг байх. Бидний мэйлээр хүсээгүй мэдээлэл ирэх нь бараг л байх ёстой асуудал гэмээр зүйл болжээ. Та бүхэнд мэйл маркетингийн талаарх ярилцагийг ...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views449
      Read More
    7. Гэгээн хайрын баярын түүхээс

       Гэгээн валентины өдрийг мэдэхгүй хүн бараг үгүй болжээ. Хосуудын хайр дурлалыг бататгадаг, хэн нэгэнд хайраа илчлэх боломж олгодог энэ өдөр хүмүүс хайртайгаа илэрхийлж нэгэндээ бэлэг өгөх нь бараг ёс юм шиг л болж. Харин чухам яагаад энэ ө...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views302
      Read More
    8. Нарны системийн нууцлаг 10 объект

      Хүн төрөлхтөн одоогоор 4826 ширхэг гараг, бага гарагуудыг нээгээд байгаагийн дотор 160 цагаригтай аварга том хийн гараг хүртэл байгаа юм. Ингээд бодохоор бид сансрын тухай хангалттай их зүйлийг мэдэх ч юм шиг. Гэтэл Ертөнцийн нууц дуусашгүй...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views720
      Read More
    9. Нарны аймгийн 10 дахь гараг

      Дэлхийн вангийн бүр цаана Седна хэмээх нууцлаг бага гараг бий. Гэхдээ бага гарагууд дотроо хамгийн том нь, бас Ангараг гарагаас ч илүү улаан. Яагаад гэдгийг бүү мэд. Бүр хачирхалтай нь, энэ гараг Нарыг 10 мянган жилд нэг удаа, тэгэхдээ дэнд...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views711
      Read More
    10. “Пионер” зондуудын гажиг

      Америкийн “Пионер-10” зонд 1972 онд, “Пионер-11” зонд 1983 онд хөөрсөн. Төлөвлөгөө ёсоор тэд одоо Нарны аймгийг орхин нисэж явах ёстой. Гэтэл хоёр зонд хоёул үл мэдэгдэх шалтгаанаар (яг л далдын нэгэн хүч гарагийн системээс гаргахгүй байгаа...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views560
      Read More
    11. Өндөр гэгээний хийцийг шаазан урлагт амилуулжээ

          Улаанбаатар хотын музейн 60 жилийн ойн хүрээнд зохион байгуулж буй шаазан урлаач X.Хадхүүгийн "Монголын орчин үеийн шаазан урлаг" бие даасан үзэсгэлэн нэгдүгээр сарын 20-нд Улаанбаатар хотын музейд нээгдлээ. Энэ үзэсгэлэнд X.Хадхүүгийн 5...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views299
      Read More
    12. Тэмээний барилдаан болжээ

          Туркууд 2400 гаруй жилийн өмнөөс тэмээний барилдааныг уламжлал болгон зохион байгуулж иржээ. Уг барилдааныг жил бүр зохион байгуулдаг бөгөөд хамгийн олон хүн үздэг наадам гэдгийг www.dailymail.co.uk мэдээллээ. Энэ удаагийн тэмээний барил...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views405
      Read More
    13. Орон орны цагаан сар

          Азийн орнууд цагаан сарыг хэрхэн тэмдэглэдэг тухай мэдээллийг хүргэж байна. Монгол Монголчууд билгийн тооллын хаврын эхэн сарын шинийн нэгэнд шинэ он гарч, хавар ирж байна хэмээн уг баярыг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Бэтүүний шөнө хамгийн ха...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views470
      Read More
    14. Шварценеггер Конан баатрын шинэ ангид тоглоно

        Уран зөгнөлийн онц сонирхолтой "Хаан Конан" киноны шинэ ангийн зураг авалтын ажил Терминатор Арнольд Шварценеггерын оролцоотойгоор эхлэх талаар хэд хоногийн өмнө мэдэгдэл хийсэн байна. Кино нь Шварценеггерын 80-аад онд тоглож байсан зохиом...
      Date2016.02.14 ByOLNO_DO Views169
      Read More
    15. Лениний биеэс юү үлдсэн бэ?

                         1923 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр профессор Абрикосов талийгаачийн аортын судсаар зургаан литр орчим спирт, формальдегид болон глицерин хийжээ. Гэвч ингэсний дараа цогцос ийм байдалд 5 өдөр байх ёстой байсан ч, харин 3 с...
      Date2016.01.29 ByMglRadioNews Views2814
      Read More
    16. Монгол агуу ухаан...

        Хорвоод хосгүй монгол ухаан гэж хөөрцөглөх хүн цөөнгүй байх юм гээч. Үндэс угсаагаараа бахархалгүй яахав. Гэхдээ юун ч даруу бус юм бэ дээ. Сайн бодвол тэнэг ч юм шиг. Тэр хосгүй ухаанаас миний мунхаг тархинд тоймтой юм заяасангүй. Тиймээс...
      Date2016.01.28 Byjiriin Views2277
      Read More
    17. Газар дор асар том далай илэрлээ

        Газрын 600 км орчим гүнээс эрдэмтэд асар том усан санг илрүүллээ. Усан сангийн хэмжээ нь дэлхийн бүх далай тэнгисийг усаар гурав дахин дүүргэж болохоор ажээ.     Энэхүү судалгааны удирдагч Канадын Альбертын их сургуулийн эрдэмтэн Грэм Пирс...
      Date2016.01.28 Byjiriin Views2236
      Read More
    18. Карина охины амьд гарсан түүх

        Хөрш тосгонд амьдардаг аав дээрээ очихоор 3 настай Карина охин гэрээсээ гарчээ. Ээж нь түүнийг явахад санаа зовоогүй. Яагаад гэвэл охин энэ замаар олон удаа явж байжээ. Тосгонд очиход аав нь байсангүй. Ингээд 3хан настай алгын чинээхэн гэн...
      Date2016.01.28 Byjiriin Views2564
      Read More
    19. Алганы хээгээр шинжихүй

                  Хүний  гарын    алгыг    эрдэмтэн, судлаачид байгалиин гайхамшигт толь хэмээн нэрлэжээ. Учир нь хүний гарын  алганаас  хувь  заяа,  дүр  төрх, тавилан, зан төрх гээд бүхий л зүйлийг  мэдэж болдог гэнэ.  Тэгвэл алганы зураасаар хэ...
      Date2016.01.21 ByMglRadioNews Views2357
      Read More
    20. Мөс хайлж дуусахад Дэлхийн эх газрууд...

      Үндэсний Газарзүйн Нийгэмлэг (National Geographic) хэрвээ бүх дэлхийн мөс хайлж дуусвал манай гаригийн эх газруудад ямар нөлөө үзүүлэхийг тооцоолж гаргажээ. Цаг уурын дулаарал эргэлт буцалтгүй болсон нь тодорхой тул хэзээ нэгэн цагт ийм аюу...
      Date2016.01.19 ByOLNO_DO Views2784
      Read More
    Board Pagination Prev 1 ... 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 ... 42 Next
    / 42

         Радио Нийтлэл