УХААРАЛ

/богино өгүүллэг/

 

           Тэвж Хүрэл нүх шиг харанхуй шөнө гэрлүүгээ бөвтнөн шошиж явав. Унасан хээр морь нь эзнээсээ дутах юмгүй аяншиж, давирах төдийд хэдхэн сүүл хөдөлгөхөөс хэтрэх янзгүй.

 

           Саяхан орсон аянга цахилгаантай усархаг ширүүн бороонд шалба норсон тэрбээр малгайнаасаа дуслах усыг эвэршиж хатуурсан гарынхаа алгаар хаа нэг арчина.

 

          Өмнөөс нь үлээх хүйтэн салхинд сүрхий даарах шинжтэй. Өнөө оройн болсон явдалд нэг талаар сэтгэл гонсойвч, нөгөө талаар санаа нь амарч тэрүүхэн тэндээ дуу аялан гунганаж явав.

 

           Хүрэлийг нутаг нугаараа л Тэвж гэж дуудна. Хэзээ хэн ямар учраас ийнхүү хочлох болсоныг мэдэх хүн байхгүй. Тэрээр залуу байхын төлөв түвшин нэгэн бөгөөтөл харин эхнэр нь гэж ааш, ажил хоёроор хэнээс ч дутахааргүй намхан шар хүүхэн аж . Тэр эр нөхрөө халамжлах хардах хоёроор нэг их дутаадаггүй бүсгүй. 

 

           Эцэг эхийн ерөөл, бурханы хишиг тэгш заяаж Тэвжийг хаанаас нь ч харсан нүд дүүрэн эр. Айл саахалтын битгий хэл, амар мэнд мэдээд, зөрж өнгөрсөн авгай хүүхнүүдийн харц ч хальтчих нь энүүхэнд. Гэлээ ч манай хүн илүү харж, элэг буруулж явсангүй. Хоёрын хоёр сайхан хүүтэй болж өнөөдөр тэд нь эрийн цээнд түрүүчээсээ хүрч, Тэвжийн гарыг уурга бугуйл, буйл бурантагнаас салгаж хэд хоногоор яваад ирэхэд нь санаа амар болгоод буй. 

            Эхнэр нь юухан хээхэн ч болов нөхрийнхөө амыг хардаг байсан цаг саяхан мэт. Гэтэл ноднингоос л... мэдэхгүй юм яг хэзээнээс ч юм их дураараа дээрэнгүй авирлах болсон аж. Мань эр ч бас дангаараа шийд гаргахгүй аль болох нөгөөхийнхөө бодлыг асуудаг зөөлхөн зан нь ч нөлөөлсөн байхыг хэлж мэдэшгүй. Гэртээ харьчихаад эхнэрийн гарын цайг уусан шиг магадгүй хүүхдүүдийнхээ нүдийг хариулан эхнэртээ бяцхан эрхлээд авах нь уг янзаараа. 

            Харин ноднин жил хотруу хүний мал гэрээгээр тууж гурван сар яваад ирсэний дараахан тэр хоёр сүрхий муудалцаж. Яг юунаас болоод маргалдаж эцэст нь хэрүүл шуугиандаа хүрсэнээ одоо бодоод бодоод санахгүй аж. Бараг л нүүх суухаас л болсон санагдана. 

            Тэр өдөр эхнэртээ загнуулж сүрхий уурласан мань хүн сумын төв орохоор гарч өгчээ. Гэрээсээ гараад хэсэг явсаны дараа уур нь гарч, буцаад харьдагч юм билүү гэж бодсон ч – За больё, юутай ч хэдэн муу найзаараа ороод гарья, ойрд уулзсангүй, юу юу гэнэвээ? Арчаагүй, анхиагүй ч гэх шиг бүр сүүлдээ нартаас буцсан ганц ахын минь ясыг өндөлзүүлэн элдэв туухайгаар нь дуудаж гэнэ. Нэгэнт гарсан юм явнаа. Эргээд очвол... гэж бодоод сэтгэл шулууджээ. 

            Сумын төв ороод хамгийн түрүүнд дэлгүүрээр орж найзуудынхаа амин дэмийг авч өвөртлөн гарч иртэл, ганган Болд эхнэрээ дагуулчихсан хээнцэр бийлэгжүү хоёроороо хавийн хүмүүсийн нүдийг унаган ханаруулсаар хүрч ирж. Эхнэр нь гэж “нүд шүд үс” гурваараа ойрын хэдэн сумынханд гайхагдсан уран Бадмаа гэж хөөрхөн зэгзгэр амьтан байх. Үе насны өгдөг авдаг, өв хөрөнгө ойролцоо хүмүүсийн нэг муу зиндаархах ухааны зангаар уулзан, бие биенээ догиов. 

           - За Тэвж зайран ачаатай ат шиг дүүхэлзээд л хаанаас хаа хүрч явна даа. Авгайнхаа сайхныг мэддэггүй юмуу? Хоёр гурван сараар мал хуй туусан ч гэх шиг. Алдав даа хө! Ха ха гэж адууны шүд шиг жигдхэн цагаан шүд гарган хээгүй сайхан инээв.

            -Та хоёрыг хааяа ирж, үзэх юмгүй уйдсан сумынхны уйдааг нь гаргаж сүүлийн үеийн хувцасны хэв маягыг үзүүлээд буцдаг гэж сонсож явлаа. Өнөөдөр харин таарлаа. Хувцас бурхан бие чөтгөрөө гэж үнэн юм золиг гээд тачигнатал инээв.

          - Цөг золиг минь . Энэ жилийн наадмаар хоёул нүцэглэе. Хэн нь сайхныг хүмүүс харж мэдэг. 

           -Тэгье хө. Харин чамайг биш өмсгөлийн чинь ширээсийг л хүмүүс хараад байна байхдаа ха ха гэвэл эхнэр нь ад хавчуулсан алаг нүдээр Тэвжийг сэмхэн гүйлгэн харснаа, тэрүүхэн тэндээ жуумалзан инээвхийлж, нөхрөө сугадан эрхлэв.

          -Наадам гэснээс танай муу талийгч ах мөн ч сайхан амьтан байж билээ хө. Дэвээд л гараад ирэхэд нь хүмүүс нам жим л болох шиг санагддагсан. Ёстой л газар хотолзож, уулс дайвалзтал сайхан дэвж шавдагсан... 

           -Хөөрхийдөө муу ах минь хүний хайлан явсан юмдаа даанч насалсангүй дээ гэж уртаар шүүрс алдав. 

            -За монди минь манайх энүүхэнд нэг хашаа байшин авсан ухаантай юм. Ороод гар гэснээр үе насны гурван сайхан амьтан ганалзтал алхаж оджээ.

            Эхнэрийнх нь хэлээд хоцорсон үгс, найзуудынх нь хөгжилтэй яриа гал ус шиг харшилдсаар Тэвж нэлээд халамцан, дэлгүүрлүү гурвантаа шогшиж, эргэж буцсаар оройхон гэрлүүгээ морджээ.

           Оройтож гарсаныг хэлэх үү, уусан архи бараг гарч толгой ангалзаж, заадасаараа салах шахаж явлаа. Гэтэл сарны саруулд ойрхон хоёр гэр цайран харагдаж, тэр зүг өөрийн эрхгүй морины жолоог залжээ.

-Нохой хорио гэж гурвантаа дуудсаны эцэст гэрээс бүсгүй хүн гарч ирэн нохой хорьсон нь Цэцэгдарь хэмээх бүсгүйнх байлаа.

             - За сайн байна уу. Намаржаа тавлаг уу гэсээр гэрт нь орвол гэрийн хоймор хоёр хөөрхөн хүү нөмөрч унтсан тэрлэгээ тийрээд хаячихсан бие биенээ тэврэн унтаж байв.

            Цэцэгдарь гэж орсон гарсанд гар чангатай гэж хэлэгдсэн намайсан ягаан бүсгүй, нөмгөн хэдэрсэн цэнхэр тэрлэгний энгэрийн товчны нэгийг зөрүүлэн товчилж, үсээ хам хум боосоныг харвал унтаж байсан бололтой. 

            Золиг чинь арай нүцгэн биен дээрээ дээл хэдэрсэн юм биш биз гэсэн сониучхан бодол төрөхөд инээд хүрэх шиг санагдав.

- За та оройтоод хаа хүрээд буцаж явна даа.

- Өө, сум ороод, оройтчихлоо байна. Тэгээд танайд хоног төөрүүлдэг юм билүү л гэж бодож сууна.

- Хн эхнэр чинь давхиж ирээд өмбөө цөмбөө муу гэрийг минь буулгаад хаячих байлгүй гэж тас тас инээхийг нь харахад тийм ч их дургүй биш бололтой байж.

            Тэр хоёр хорвоогийн сонин хачин, амьдралын нарийн ширийнийг ярилцсаар дуг хийлгүй хоножээ.

            Маргааш өглөө нь чийг даасан хар нүдэнд нь гэрэл цацарсан Цэцэгдарь хүүхэн өглөө эрт тогоо нэрж, доторыг нь засаад - та минь хааяа ирж байгаарай гээд гуйсан өнгөөр эрхлэнгүй тормолзон байж Тэвжийг мордуулжээ. Түүнээс хойш мань Тэвж ч тэднийхээр бууж мордсоор өнөөдрийг хүрч. Ирэх болгонд инээд цацруулсан чийгтэй хар нүдээр ширтэн инээвхийлж, баярлаж тунисан царайгаар угтан, сэтгэлийнх нь чагтагыг бөхлөх... 

            Гэртээ эзний ёсоор ханхайж, эрийн ёсоор данхайх үед нь эхнэр өө сэв хайж, өөнтөгч зангаар хэг ёг хийх нь энүүхэнд. Эр хүн л болсон хойно шөнөдөө эхнэрээ оролдмор аядан татаж чангаахад, - За зүгээр бай. Өдөржин гэрийн чинь ажилд зүтгэсээр ядарч үхлээ гэж хэлж дуусаагүйл хухирч урам хугална.

 

             Тэр болгонд нойр хулжиж нүдэнд нь Цэцэгдарийн хөөрхөн инээд, гуйж царайчилсан эрхлэнгүй төрх харагдах шиг болно.

              Гэтэл сүүлийн үед эхнэрийнх нь үглэх, зарим үед бүр тээршаагаад ч байх шиг зан гаргах нь олширох тусам Цэцэгдарийн ойрхон ирсэнгүй гэж тунирхах, эсвэл- Та минь бүр хүрээд ирж болдоггүй юмуу гэж гуйх нь нэмэгджээ. 

           Гэхдээ Тэвжид эхнэрээсээ салах бодол хэзээ ч төрж байсангүй. Түүнд хоёр хөөрхөн хүү нь амьдрал нь дэндүү үнэтэй байлаа. Эхнэрээ гэсэн хайр нь хэвээрээ санагдавч, нууцхан хүслийн үзүүрт Цэцэгдарь нь эргэлдэж..богшсон сэтгэлд өргөс шиг торно.

           Харин гурав хоногийн өмнө мань хүн зэргэлдээ суманд гүйлгэж алдсан хоёр морио сураглахаар гарсан аж. Эрэлээ ч олсон юмгүй хий дэмий л унасан морио тасдасан тэрээр хоног тааруулан буухаар оройхон шиг Цэцэгдарийнд очвол тэднийд урд сумын зүс мэдэх эр тухалсан байхтай таарчээ. 

 

            Нөгөө гуйж царайчилсан Цэцэгдарь ч бүр танигдахгүй өөрчлөгдөж, айсан эсвэл юунаас ч юм санаа зовиносон янзтай бүлтэлзэж байв. 

 

           Тэвж ч санаа зовнин тэрүүхэн тэндээ мэнд мэдмэр аядаж, цомцогнон суулаа.

             Хаа нэг наадамд гар зөрүүлж явсан өөрөөс нь арай ахимаг эр тэдний учрыг аль эрт мэдсэн янзтай,

-За Цэцэгдариа би урд ар дээрхи хэдэн үхрийг ойртуулаад ирье дээ хө гэж тулхтай нь аргагүй хэлээд авдар дээрээс хуучин бүрх малгайгаа дарж өмсөн гарч одов.

              -За миний хүүхэн шинэ хүнтэй болоо юу? 

- Юу ч гэхэв дээ... таныг хичнээн хүлээхэв. Тэгээд ч ардаа амьдралтай таныг яая гэхэв. Энэ хүн зайлуул нэлээд эртнээс л орж гарах болсон. Гэсэн ч таныг гэсэн сэтгэлээ яаж ч чадалгүй өдий хүрсэн юм. Одоо хоёулаа амьдралаа бодоё. Та минь гэртээ харьж үз. Дахин ирж ядарсан намайг битгий зовоогоорой гэж хэлээд уртаар шүүрс алдан, нөгөө л хөөрхөн нүдэнд нь нулимс мэлмэрч ирсэнээ төд удалгүй ганц нэгхэн дусал болон унахуй, тэрээр хацраа арчин их л шийдэмгий өнгөөр – За явдаа, сэтгэл хоёрдохгүй сайхан амьдраарай гэж бараг хөөх шахам хэлжээ.

           Мань Тэвж гэрээс гарч ирэн уяан дээрхи морьлуугаа толгой унжуулан алхаж явтал, хажуухан талаас нь нөгөө эр – Хөөе Хүрэлээ хө хоёр үг солиодох уу? гэж дуудав.

- За миний хөгшин хар буруугүй хоёр үг сольё хө. Би та хоёрын тухай олны салхинаас биш цаадахийн чинь амнаас сонссон. Би танай талийгаач ахтай анд нөхөр, ах дүү шиг явсан. Ёстой л нөгөө аваа өгөөтэй ана мана үзэлцэж, олныг баясгаж явсаныг чи юу эс андахав. 

- Чи намайг ид залуугаараа ханиа алдаж, өнчирч явсаныг мэдэх хүний нэг. Хөгшин чинь цаадахтай чинь хар толгойгоо нэгтгэж, халуун амьсгаагаа хуваалцахаар ярьж тохироод байгаа юм. Чи намайг бодвол сайхан ханьтай, салахгүй амьдралтай хүн. Би та хоёрын урдах явдлыг сөхөхгүй ээ хө. Та хоёрыг учраа олог гээд гарсан ухаантай юм. Золиг гэж сүрхий хүйтэн байна шүү гээд юм бодсон шинжгүй хөөрөг гарган барив.

              - Та бидний тухай мэдэж байгаа болохоор юу гэхэв. Зайлуул энэ мууг минь битгий зовоогоорой. Хөөрхий ганцаардаж ядарч явахад нь л таарсан юмуу даа би. Дүү нь та хоёрт яалаа гэж төвөг удах вэ -гээд хөөрөгийг нь үнэрлэн буцаан өгөв.

              - За хө ирэх сарын аравдаар бид хоёр нэг доороо орох ухаантай юм. Урьчихая гэж хаашаа ч зайлах аргагүй муна шиг хатуу үгээр түн хийтэл цохих шиг түс тас хэлжээ. 

              Тэднийхээс мордоод явж байхад нэг их их том ачаа мөрөн дээрээс нь аваад хаячихсан юм шиг санагдахад их л холоос уртаар шүүрс алдаад - ёстой л сэтгэл хоёрдохгүй амьдрая. Муу ханийнхаа ааш аягийг ч олъё. Хөөрхий муу ханиа ээж шигээ л боддог болсоноос биш эрхлүүлж жаргаасан хэзээ билээ гэж өөртөө өгүүлэн морио давирч 

 

-Ган аа төмөр гайгүй дээ

Галын аясаар уярна да хө

Ганихарсан сэтгэл гайгүй дээ

Хүүгийнхээ аясаар уярна даа ардын сайхан дууг гунганан аялж ергүүлэв.

 

Соёрхын Пүрэвсүрэн 2015

profile