Нэг.
Шєнє дундаас хойш гэнэт аадар бороо орж, байн байн хурц цахилгаан цахилан тэнгэр нижигнэж саяхан баригдаж торонд орсон бvргэд шиг уурласан байгаль сvртэй ч аймшигтай ч байв.

Адуу минь хавчганан огт тогтож єхгvй, заримдаа хуйлран vргэхэд би ч айх шиг болоод, хашгирахад дуу минь чичрэн тасалдаж байлаа. Хэдэн єдрийн зvсэр бороог дажгvй давдаг аавын минь одончvv цув хvртэл хувингаар асгаж байгаа юм шиг цутгасан энэ усыг барьж чадалгvй нэвтрээд би усанд орсон зурам шиг шалба цохиулж, шvд минь дагжин єєрийн эрхгvй зодолдож байв.

Харин энэ шєнийн ганц сайн юм гэвэл vе vе цахилж байгаа цахилгаанд адуу минь байн байн тодорч байсан тул би тасарсан хэсгий нь дор нь нийлvvлж байв. Yvр шєнє хагацахын ємнєхєн бороо гэнэт орсонтойгоо адил гэнэт арилж удалгvй бvхнийг тагласан зузаан хар vvл тонилон тэнгэр цэлмээд єглєєний нар угаасан ертєнцийг мэндлэн уулын толгойд алтан малгай ємсгєхєд уулнууд малилзан инээж байгаа сайхан сэтгэлтэй тарган шар хvн шиг харагдаж байлаа. Би адуугаа гэрийн зvг алгуурхан туув. Нар зvvн талын оройгоос салж ядан байхад би адуугаа гэрийн гаднаа авчирсан бєгєєд Дорж гуайн гэрийн цаана хос хосоор нь хэрсэн бололтой vл таних дєрвєн морь идэж байгаа харагдав.

Адууны тvрvv зэлэн дээр очоод зогсоход аав минь хазаараа барин том том алхалж ирээд,
-За орж дулаац. Би унагаа бариад уячихая гэв. Энэ шєнє адуу манасан минь надад мундаг баатарлаг хэрэг санагдаж байж билээ. Гэвч аав минь намайг сайшаасангvй. Бодвол єнгєрvvлсэн амьдралд нь энэ байтугай vvнээс хэд дахин хэцvv шєнє адуу манах явдал бишгvй тохиолдсон тул миний энэ ажил тvvнд малчин хvний амьдралын жирийн хэрэг байсан биз.

Намайг гэрт ороход ээжий минь хацардан асч, єсгийгєє єргєн єлийж магнай дээр минь vнсээд хий л шєнийн турш нэг ч амьсгал аваагvй юм шиг цээж дvvрэн агаар татсанаа
-Ай бурхан минь, хvv минь амьд ирлээ гэж хоймор байгаа бурхны зvг миний ирснийг мэдэгдэж байгаа юм шиг хэлэв.

Ээжийн минь гvн хайр гэрэлтсэн нvд ажил нас хоёрын тэмдэг болсон нvvрний vрчлээ бvхэнд нойргvй хоносны ядралын шинж тодхон харагдаж байлаа.

Би хувцсаа сольж ємсєх зуур Дорж гуайн тавьсан vл таних морьдын тухай асуухад,
Навчийн эцэг нь дvv охинтой нь ирсэн. За хvv минь цайгаа уу гэж ээжий минь хэлэх зуур аяга дvvрэн шинэхэн єрєм дээр цай хийгээд єглєє. Би Дорж гуайнд ирсэн зочдын тухай асуух гээд л, хуурай хувцас ємсєєд халуун цай ууснаар мартагдаж эхэлсэн шєнийн явдлыг ээжий минь асууж сэтгэлээ зовоох гээд л бид хоёрын хvсэл зєрж яриа маань олигтой болсонгvй.

Єрєм идэж, цай ууж суухад Дорж гуайнд ямар зочид яах гэж ирсэн юм бол? ямар шvv хvмvvс байгаа бол? гэх зэрэг єдий тєдий хариу нэхсэн асуудал сэтгэлд минь эргэлдэж байлаа.
Би цай уусны дараа гэрээсээ гарч чихэр боов горьдсон хvvхэд занд автагдан Дорж гуайн гэр рvv харж хэсэг зогссоноо гэнэт ханхар эр болсноо санаж гvvн зэл рvv тvргэн алхав. Гэтэл араас минь Навч гуай дуудахад єєрийн эрхгvй баярлан эргэж Дорж гуайн руу чихэр бодсоноос єєр юу ч бодолгvй явав. Дорж гуайнд ороход тавь гаруй насны эрэгтэй хvн хоймор нь нємгєн суугаад цай ууж байв. Нэг бvсгvй хvн цааш хараад баруун хойт авдар руу ямар нэг юм хийж байв. Би том хvний шахмал бvдvvн дуугаар хоймор сууж байгаа хvний амар мэндийг асуув.

Навч гуай шургуулганаасаа атга дvvрэн чихэр боов авч надад єгсєнд би хоёр гараа тосож аваад тахимаа vл мэдэг нугалан ёсолтол (хvн юм єгєхєд монгол хvн хоёр гараараа тосож аваад тахимаа нугалан ёсолдог юм гэж багад минь эжий зааж єгч билээ) авдранд юм хийж байсан хvvхэн эргэж харлаа.

Нvд минь тvvний эхээ харсан ботгоны нvд шиг тормолзож байгаа нvднээс салж чадахгvй болон гартаа байгаа боов чихрээ аль хэдий нь мартаад, тvvний зарим нь унаж байхыг ч мэдсэнгvй. Тэгээд єєрийн эвгvй байдлыг мэдмэгц ичиж зовохын туйлд хvрч яахаа мэдэхгvй болоод аргаа барахдаа.
-Та сайн байна уу? гэж хvvхнээс асуув. Миний мэндчиллийн хариуд тэр хvvхэн яасан, юу гэж хэлснийг би мэдэхгvй. Харин шалавхан чихэр боовоо євєртлєєд эргэж гаран гvvн зэл рvv явж билээ.

Явж байхад минь тэр хvvхний зуны нар алсын зам хоёр гандааж чадаагvй царай, тормолзон алагласан хоёр нvд, урт урт цагаан шvд, гандсан цэнхэр дээлийн ар руу мушгиран унжиж байсан бvдvvн хар гэзэг нь сэтгэлээс минь зайлахаа болиод, дахин харах гэсэн хvсэл намайг єєрийн эрхгvй хэд дахин эргvvлж, Дорж гуайн гэр vv харуулав.

Арван зургаа долоо орчим настай болов уу гэмээр тэр хvvхний тухай бодож явахад учир нь vл мэдэгдэх баяр баясгалан дотор минь багтан ядаж, сэтгэлийн минь дотор хєгжим дуугарах мэт болж байлаа. Аав Дорж гуай хоёр унагаа уяж, унах морьдоо барьж аваад зэрэгцэн сууж тамхи татан ярьж байсан тул би очиж хажууд нь суув. Тэр хоёрын ярианаас хадам эцэг нь Дорж гуайнхыг нvvлгэж авах гэж ирсэн, тэхдээ Дорж гуайнх сар гаруй болоод нvvх санаатай ингэж удахын шалтгаан бол нэгд саяхан амаржсан Навч гуайн биеийг бvрэн тамиржуулах, хоёрт хадам эцэг нь хуян шар усны євчтэй тул манай сумын ємнє захад байдаг халуун рашаанд очиж орохоор ирснээс болжээ. Харин хадмы нь буцаж иртэл Навч гуайн дvv нь Дорж гуайн ажилд туслалцаж байх ажээ.

Ижил дасал болсон Дорж гуай, Навч гуай хоёр минь алс хол нvvнэ гэдэг надад их гашуудалтай байв. Гэвч энэ уйтгарыг Дорж гуайнд саяын vзсэн хvvхэн байна гэдэг их баяр сарниулан дор нь мартуулав. Аав хоёр гэрийн сvvг заводод аваачиж єгєхєєр Дорж гуай сувай адуугаа гилэхээр мордов. Би Дорж гуайнд орох уу, байх уу? гэсэн сэтгэлийн зєрєлдєєнд юм эрсэн хvн шиг ийш тийш найган явсаар гэртээ орж ирэхэд минь

-Хvv минь дуг хийгээд авахгvй юу гэж эжий минь хэлэв. Миний хувьд шєнийн явдал аль эрт балрын юм шиг мартагдаад, ядрах гэдэг хэдий нь ор сураггvй алга болсон тул би толгойгоо сэгсрэв.

Гvv саах болов. Манай хоёр гэр нийлээд арван хоёр гvv саадаг тул хэн урьтаж гарсан нь нєгєєгийнхєє хувинг аваад гvvгий нь сааж саамы нь оруулж єгдєг заншилтай билээ. Дорж гуай манайд орж ирээд хєхvvрийн ємнє байдаг хувийг аваад гарахад нь би хєлдєж байгаад гэнэт гэссэн юм шиг vсрэн босож хойноос нь дагаж гvйн гарлаа. Гvvн зэлний зvг хоёр гартаа хувин бариад аажимхан явж байгаа хvvхний бvдvvн хар гэзэг нvдэнд минь тусахад сэтгэлд минь баярлах сандрах хутгалдаж,
-Дорж гуай гэж бахирав

Надаас хоёрхон алхмын ємнє хувин бариад явж байсан Дорж гуай цочин эргэж зогсоод намайг гайхан харлаа. Би хэсэг зуур юу ч дуугарч чадахгvй зогссоноо гэнэт хєдєлж Дорж гуайн барьж явсан хувинг шувт татан аваад
-Дорж гуай. .. би очъё. . та харьж амар гээд тvvн рvv харах гэсэн чинь чадсангvй дальдрав.

Дорж гуайн хvрэн царайд сайхан сэтгэлийн инээмсэглэл тодроод миний нуруу руу аяархан алгадсанаа том хар нvдээ ирмэж,
-Яв яв. Би харилаа гээд эргэв.
-За баларсан хэрэг боллоо. Миний бvх бодлыг энэ Дорж гуай мэдэж орхилоо. Тэгээд Навч гуайд хэлнэ. Навч гуай эжийд хэлнэ. Эжий аавд хэлнэ гэж бодогдоод ичих айх шиг болов. Yгvй тэгээд би юу бодсоныг Дорж гуай мэдсэн хэрэг гэж бодоход, юу бодсоноо єєрєє мэдэхгvй байв. Гvvн зэлний наана хувингаа тавиад эргэж харан зогсож байгаа хvvхэн нvдэнд минь тусмагц бvх юм мартагдаж бараг л гvйх шахан тэр зvг алхав. Хvvхний дэргэд очоод хувингаа тавих зуур

-Та гvv саах уу? гэж асууж орхиод юунд ингэж мэдсээр хэргийг асуув даа гэж єєрийгєє зэмлэв.
Хvvхэн том цагаан шvдээ яралзуулан тvмэн тvмэн тааврын эх болсон нvдээрээ инээмсэглэж царайд нь улбар ягаан туяа тодрон улам ч сайхан болоод
-Тийм. Би саана гэв.
Унага бариад зогсож байхдаа юу асуугаад яриагаа эхэлье дээ гэж тvмэн асуудал болоод байтал нєгєє Сvрэн гайхал шинэ эгчийн гvv саахыг vзье гэж хашгиран гvйж ирээд эгээ л зурмын нvхэн дээр сууж байгаа чогчого шиг мянган зvйлийн юм донгосож гарлаа.

-Миний дvv! Тэр тугалууд эх рvvгээ явчихлаа, миний мориор мордоод эргvvл гэж хэлсэнд Сvрэн тэр зvг дургvй нь хvрсэн бололтой ярвайн харснаа
-Ахаа та хоёрыг гvv сааж гvйцсэний дараа явъя гэв.
-Тэгтэл жимсэнд дагуулж явахгvй шvv гэж би сvvлийн аргаа хэрэглэн хэлсэнд мань хvн уяаны зvг дуртай дургvй гэлдрэн явав. Хvvхэн гvv ивлэх зуур толгойгоо хаялан гэлдэрч яваа Сvрэнг єхєєрдєн харж байснаа
-Ахтайгаа жимс тvvх хvсэл их болохоор аргагvйн эрхэнд л явлаа даа. Дургvйд хvчгvй гэж мань хvний явж байгааг гэж хэлээд инээмсэглэхэд би ч бас инээмсэглэв.

Ингээд бид хоёрын яриа Сvрэнгийн хvчээр эхэлж би юуны ємнє нэрий нь асууж авлаа. Тvvний нэрийг Солонго гэдэг ажээ. Бас гэрээсээ гараад зургаа хонож ирсэн. Нутаг нь манай нутаг шиг ийм уул устай биш, хаашаа л харвал нvд алдам єргєн тал байдаг гэж ярилаа. Манайхан гvvгээ єдєрт тав саадаг байсан. Гэвч тэр єдєр би халуунд унага цангаж магад гэдэг нэрээр долоон удаа гарч Солонготой хамт гvv саасан юмсан.

Халуун єдєр шар хэдгэнэ, хєх тvрvvтэй «зодолдон» гvv саах гэдэг яггvй ажил байдагсан. Гэтэл тэр єдєр гvv саахаас сайхан ажил байдаггvй мэт байж билээ.

Хоёр.
Гурав хоногийн дараа аав нь рашаанд явахад Дорж гуай хvргэж єгєхєєр хамт явлаа. Энэ хооронд Солонго бид хоёр сайн танилцаж нэг орой Навч гуай Сvрэн хоёр нэг тал. Солонго бид хоёр нэг тал болж мэлхий тоглон шагай шvvрэв. Солонготой уулзсан єдрєєс хойш миний сэтгэл vргэлж хєгжил баяраар дvvрэн болж сав л хийвэл дуу дуулдаг бас гоёх дэгжирхэх дуртай болсон билээ.

Нэгэн удаа Солонготой тvлш тvvхээр хамт явж, замдаа Солонгод багадаа єрж тоглож байсан чулуун гэрээ vзvvлж, бид хоёр тvvнийг засаж сэлбээд яг л хvvхэд шиг тоглож билээ.

Бид хоёрын хооронд сайхан vерхэл бий болов. Энэ vерхлийн гол залгуур нь бид хоёрын сэтгэлд гvн бат оршиж байсан хvvхдийн ариун цагаан сэтгэл байлаа. Нэг єглєє би эмнэг хязаалан vрээ унах болов. Би эмнэг унахдаа муугvй юмсан. Аав, Дорж гуай хоёр эмээллэхэд минь тусалж єгєв. Тэгээд тэр хоёроор бариулж байгаад мордож, жолоо цулбуураа хумиж аваад гуядаж орхисон чинь огло vсрэн бухаж гарлаа. Омголон vрээний омог нь удахгvй л дарагдах байв. Гэтэл гайхуулах гэж байж гай дайрах шахаж билээ.

Ерєєсєє морь хоёр янз булгидаг. Зарим морь эргэлдэн бултаж булгидаг. Ийм морин дээр тогтоход хэцvv. Зарим морь доороо юм уу нэг шугамаар бухаж жигд булгидаг. Ийм морь харахад сvртэй боловч тогтоход амар байдаг юм. Миний унасан хязаалан бол жигд бухаж булгисан тул салхи сvржигнэн бие минь урагш хойшоо тэнцвэрээ олон, сайхан ч бахтай ч байсан юмсан. Солонго лав л гэрийнхээ vvдэнд зогсоод намайг харан бахдан байгаа даа гэж бодогдоод эргэж харлаа.

Дорж гуайн гэрийн vvдэн дээр Навч гуайтай зэрэгцэж зогсож байгаа Солонгыг хармагц бvх юм нэгэн мєчинд мартагдан, дєрєєгєє алдаж, vрээний буруу тал руу хийсэн уналаа. Би унахдаа цулбуурхаа тавиагvй тул хэсэг чирэгдэж байгаад Дорж гуайн гэрийн ойр очоод зогсов. Бvхний тvрvvнд Солонго гvйж ирээд чичрэн догдолсон хоолойгоор
-Зvгээр vv? гэж асуугаад намайг татаж босгосноо сандарснаа бодож зовсон бололтой нvvр нь улайгаад тvргэн эргэж гэрийнхээ зvг гvйв.
-Ах ер нь ойчдоггvй юмсан яачихав дээ. муу vрээ нь булгиж чадсангvйяадаа гэж Сvрэнгийн хашгирах дуу сонсдов.

Бид Дорж гуайгаар бариулж байгаад дахиж мордоход євдєг минь чичирч байж билээ.
Yрээ урьдах адил урд хоёр хєлийнхєє хооронд толгойоо хийж байгаад бухаж гарлаа. Би амандаа «зvгээр зvгээр» гэж байн байн шивэгнэж явахад єрєєсєн мєрєн дээрээс минь татаж босгосон Солонгын гар хэвээрээ байх шиг санагдаад «Битгий унаарай» гэж догдолсон хоолойгоор дахин дахин хэлж байх шиг санагдаж байлаа.

Би адуу vхэрт явахдаа улаалзгана, гvзээлзгэнэ тvvж ирээд Сvрэнтай арай хийж дансаа бодсоны дараа Дорж гуайнд орж Навч гуайдаа жаахан єгдєг. Дараа нь ихэнхий нь Солонгод єгдєг байв. Ингэж vнэндээ Солонгын хажуугаар Навч гуай завшиж ёстой л морьтны хишиг явганд гэдэг болдог байв. Солонгын нутаг бол жимсгvй тал газар тул миний авчирсан жимсийг тэр их сонирхож юуны ємнє нэрий нь асуугаад дараа нь хаана байдгийг асууж амтархан идэхэд нь ертєнцийн жаргалын дээдийг эдэлж байдаг сан.

Солонго, Сvрэн бид гурав явж улаалзгана тvvсэн нь Солонгын сэтгэлд таалалтай болоод дахин хэдэн удаа жимсэнд явсан. Ингэж байтал сумын наадам болов. Манай сумын наадам хоёр єдєр vргэлжлэх байсан тул манай хотныхон ээлжлэн явахаар тогтов. Анхны єдєр Солонго, дvv бид гурав явах, дараа єдєр бусад маань явахаар ярилцав. Би шєнє адуу манаж єглєє эрт ирээд, цайгаа ор нэрийн тєдий уугаад наадамд явахаар бэлтгэв. Євгєд дээдсийн vеэс монголчууд цагаан сар болох наадамд явахдаа сайн морины дэлий нь засаж унан, шинэ дээлээ ємсєж, элбэг дэлбэг явахыг хичээдэг.

Би эхлээд унаж явах гурван мориныхоо дэлийг засав. Солонгод Дорж гуайн єєрийн нь унадаг бvдvvн хар гэдэг морийг барьж єгєв. Тvvний дэлийг засаж байхад Солонго vргэлж дэргэд зогсож байв. Хар морины дэлийг сумлан засаж, сахлы нь жигд хайчлан, чихэн доторхи vсий нь зассан тул vнэхээр л согоо шиг амьтан болов. Гэвч энэ морь ямар ч явдалгvй, ядахдаа сайхан усан хар алхаа ч vгvй учир Солонгод гологдох байх гэж бодоод эжийнхээ жороо хээрийг гуйж єгєх юм билvv гэж байн байн бодогдож байлаа.

-Чи манай ээжийн жороо хээрийг унаад яв гэж хэлсэнд Солонго дургvй нь хvрсэн бололтой «битгий дэмий ярь» гэсэнд би тоглож хэлсэн болж энэ яриаг зувчуулав. Ер нь тэгээд «унаад явъя» гэсэн бол vнэндээ надад бариад єгєх мэдэлгvй байсан шvv дээ. Аав минь наадмын хvнс гэж Сvрэн бид хоёрт нэг нэг тєгрєг єгєв. За ингээд бид гурав шинэ дээл ємсєж, сайхан морь унаад наадам руу явахад энэ хэвээрээ ертєнцийн хязгаарт ч хvрч чадмаар санагдаж билээ.

Тэнгэрт нэг ч vvлгvй бєгєєд хаашаа л харвал ногоон магнаг дэлгэсэн юм шиг газар харагдаад олон янзын сайхан vнэр хамар руу цоргиж байлаа. Ертєнц баясан мишээж, хvvхэдтэйгээ тоглож байгаа залуу эх шиг харагдаж байлаа. Удалгvй бид Харганатын голын бургас руу оров. Улиас моносын шуугих дуун элдвийн шувууны жиргэх дуу, голын урсах шуугиантай хослон байгаль бидэнд сайхнаа гайхуулах гэсэн шиг байв.

Сvрэн бид хоёр ам булаацалдан нутгийнхаа сайхныг магтав.
-Ингээд жимс бvхэн болох цагт ямар сайхан гэж бодно гэж намайг хэлэхэд
-Тvvнийг бодохтой зэрэг л арааны шvлс гардаг юм гэж Сvрэн хэлээд vнэхээр ч шvлс нь гарсан бололтой залгив.
-Танай эндхийн байгаль ч сайхан юм. Гэхдээ тусгvй юм их байна гэж Солонго хэлэхэд би угтан авч
-Жишээ нь гэж асуув.
-Танай энд бол vргэлж л адуугаа манах юм. Манай нутагт бол огт манадаггvй гэж Солонгын хэлэхэд Сvрэн
-Боохой гуай хаачсан газар вэ? гэж асуув.
-Манай тал нутгийнхан хангайхантай адил чоноо тахиж байдаггvй, харин хавар гєлєглєх vед нь талыг там, уулыг тал болтол нь хєєж байгаад устгаж орхидог гэж Солонго хошигнон хэлэв.

Энэ vгэнд vнэний хувь аргагvй л байсан тул би Солонготой маргаж чадсангvй. Манай хангайнхан чоноо эрхлvvлсээр байгаад эцэст нь тэд євєр дэх юмы минь булааж авахад хvрч байгаа билээ. Ингээд бага залхуугаас их залхуу гэгчээр шєнє бvхэн адуугаа манаж єдєр бvхэн хонио дагаж явдаг нь vнэн.
-Гэхдээ л манай нутаг сайхан даа гэж Сvрэнгийн хэлэхэд Солонго толгойгий нь илбэн єхєєрдєн инээмсэглэж
-Тєрсєн газрын хайрга зєєлєн гэв.

Бид гурав Харганатын голыг гатлах болов. Угаасаа тал газар єсєж ийм их ус vзээгvй Солонго ус гатлахаас айсан тул Сvрэн бид хоёр дундаа хийж гол руу оролоо. Солонгын морь бєєрєнхий чулуун дээр гишгээд хальтрахад тэр надаас барьж авахад би тvvнийг чанга тэврэв. Сvvлд нь бид хоёулаа тэврэлдсэндээ болж ичив.

Гол гараад бид давхилаа. Эргэж харахад хэдэн єдрийн хурц наранд хатсан хуурай газар морины хєлд онгилогдон тоос татаад, биднийг гvйцэж ядсандаа хорсоод єєр хоорондоо зодолдож байгаа мэт бужигнан байв. Ингэж явсаар удалгvй бид наадам дээр очив.

Хєх ногоон, улаан зэрэг янз бvрийн хурц тод єнгєтэй дээлээ ємсєєд єнгє бvрийн зvсмийн тарган сайхан морьдоо унаад олноороо цуглаад байхад талын цэцгийн єнгє гологдон харагддаг.

Наадмын талбай бол яг л ийм талын цэцэгтэй єнгє булаацалдсан газар байв. Сумын наадам болоход баг бvр том майхан барьж, эсгий дэвсээд айраг сєгнєж, тэр багийн ардууд тэндээ очиж том хултай айргаа шимэн ууж аж амьдрал, алив нэгэн зvйлийн тухай хєхрєлдєн ярилцдаг. Бид гурав юуны урьд багийнхаа том эрээн майханд очиж айраг уув.

Би Солонго дvv хоёроо наадам руу явуулаад, єєрєє хvн хартай уулзаж ажил тєрєл ярилцах хэрэгтэй гэж салж нэгдлийн гуанзанд оров. Тэгээд гуанзны ахлагч нь аавын найз хvн байсан тул хоёр цаг гаруй энд байж таван зуу гаруй хуушуур чимхэж орхиод шанд нь vдээс хойш ирж арван таван хуушуур ид гэж хэлээд явав.

Нєгєє хоёроо эрж явтал улаан булангийн ємнє олон хvн цуглараад алга ташиж байв. Очиж харвал Солонго шударга хєгжмєєр Учиртай гурван толгой»-н Юндэн, Нансалмаа хоёрын хос дууны аялгууг маш чадамгай дарж тойрсон бvхэн шагшин магтаж байлаа. Биеэ vл мэдэг ганхуулан зvvн гараа дээш доош нь салхи шиг хурдан хєдєлгєн тоглож байгаа Солонгоос нvдээ салгаж чадахаа больсон манай сумын залуучууд бие биесээ «Энэ согоо хаанаас гараад ирээв? Хэн гэдэг юм бэ?» гэж асууж байв.

Би ч гэсэн нэг хэсэг хорвоо дээр шударга хєгжим барьсан Солонгоос єєр юм байдгийг мартаж гєлрєн зогсов. Солонго хєгжмийн аялгууг нам болгож нvдээ тормолзуулан инээмсэглээд
Сэтгэлийн амраг гэдэг чинь
Шижир алтнаас vнэтэй
Шилж тvvнийг олоход
Шийдвэр зориг хэрэгтэй гээд дуулж эхлэв. Тойрон сонирхогчид нэг хэсэг нам болсноо єндєр нам бvдvvн нарийн хоолойгоор
Ижил хоёр шувуу шиг
Ижилдээд хоёулаа явъя даа хє
Ингэж нийлэхээс илvv
Жаргал хаанаас байдаг юм бэ? гээд дуулж гарлаа. Би ч бас аяархан хоолойгоор сэмхэн дуулав.

Дуу дуулсны дараа хэсэг зуур ямар ч чимээгvй болсноо гэнэт нижигнэн алга ташиж хєгжмєє тавиад боссон Солонгыг дахин дуулуулав. Хvмvvс улам нэмж ирсээр л байв. Ер нь ингээд байвал хэзээ ч эндээс явж чадахгvй, морь бєх харж ч чадахгvй тул би олны дундуур зvсэн орж тэр хоёрын дэргэд очоод
-Явж их насны морьд vзэх vv? гэсэнд Солонго эхэлсэн дуугаа дуусгаж хєгжмєє тавиад босоход нь хvмvvс нижигнvvлэн алга ташиж байв.

Залуучуудын атаархсан нvд над дээр тусаж би ёстой л гишгэх газраа олохгvй явж билээ. Бид гурав мордоод зэрэгцэн явж байтал манай багийн Дамдин гэдэг залуу давхин ирж Солонгын хажууд зэрэгцэн
-Та чинь алтан гургалдай шиг дуулдаг охин юм байна шvv. Танилцъя. Миний нэрийг Дамдин гэдэг гээд гараа єгєхєд нь Солонго vл мэдэг инээмсэглэн гараа єгч
-Миний нэр Солонго гэв.
-Яасан сайхан нэр вэ? Би таны чинь дахиад харж чадахгvй сайхан зvvд шиг алдах нь уу гэж сандарлаа шvv гэж Дамдин хэлж, єєрєє єєрийнхєє vгэнд баярлан чанга инээснээ Солонгын нутаг ус, ямар хэргээр манай нутагт ирсний нь асуув.

Солонгоос Дорж гуайнхыг нvvлгэхээр ирсний нь мэдээд,
-Чи чинь гайтай хvн байна даа гэхэд нь Солонго
-Яагаад? гэв.
-Яах юу байхав дээ. єєрєє ёстой л Солонго шиг vзэгдэж алга болон сэтгэл догдлуулахдаа бас манай нэг нvд хужирладаг хvvхнийг аваад явчих нь байна шvv дээ гэж хэлээд л тас тас инээв. Их насны морьд vзсэний дараа бид бєхийн талбай дээр ирж нилээд зогсов.

-Солонгоо! Манайх тэр харагдаж байгаа эрээн майхан, Єнєє орой бид хэдэн залуучууд шагай шvvрч тоглоно. Чи очоорой. Тэр майхан шvv гэж Дамдингийн хэлэхэд нь би тvvнтэй барилдцаад л авмаар санагдаж байлаа.
-Би очиж чадахгvй гэж Солонго хэлэв.
-Тэгж танихгvй айлаар тэнэж явдаг эгч биш! гэж Сvрэнгийн хэлэхэд Дамдин янцаглан хєхєрч.
-Сvрэн чинь яасан том vгтэй болчихоов дээ. Нялх хvvхэд ингэж том улсын хэрэгт орж болдоггvй юм гэв.
-Чи том хvн юм уу? Тэгвэл том хvн чинь томоотой байдаг юм шvv гэж Сvрэнгийн хэлэхэд Солонго бид хоёр бахдан инээв.:
-Айхавтар хvvхэд вэ гээд Дамдин дуугvй болов.

Би Солонго Сvрэн хоёрт явж хоол идье гэснийг тэр хоёр зєвшєєрєв. Гэтэл нєгєє нойтон хамуу шиг Дамдин бас л салсангvй хамт явлаа. Замдаа Солонго, миний чихэнд «Би хоёр тєгрєгтэй бид гурав хоол идэж хvрэх vv?» гэж шивнэн асуусанд

«Зvгээр мєнгє хэрэггvй. Би захичихсан» гэж хариу шивнэв. Бид зэл уяанаас морио уяад гуанзны хоол идэх газар нь болж байсан том эрээн майханд орж аятайхан газар эзлэн суув.
-Нєгєє хуушуураа єгєєрэй гэж би их мєнгєтэй хvн гуанзанд ороод хамгийн дээд зэргийн хоол захиалж байгаа юм шиг дуугаар хэлсэнд удсан ч vгvй тос нь дааварлан гялалзсан арван таван том хуушууртай таваг бидний ємнє бий болов.
-Аавын єгсєн нэг тєгрєг чинь ийм олон хуушуур болдог юм уу? гэж Сvрэн асуухад нь би
-Миний дvv зvгээр л ид гэв.

Дамдин бидэнтэй зэрэгцэж суугаад хэдэн хуушуур авч мєн л нєгєє яриагаа vргэлжлvvлсээр идэж байв. Солонго Сvрэн хоёр, гурав гурвыг идээд цадав. Энэ том хуушуураас гурвыг иднэ гэдэг сайн идэж байгаа хэрэг билээ. Ингээд бvх юм сайхан дуусаж байтал балаг болж гуанзны ахлагч орж ирээд намайг харснаа
-Мань хvн хэдэн зуун хуушуур чимхэж, олсон олзоороо хvн дайлаад догь сууж байх шив дээ. Сайн байна. Эр хvн гэж хэлсэнд Дамдин чанга инээж
-Найз худалдаж авсан юм шиг л хашгираад байсан, хуруугаа элэгдтэл хуушуур хийж баймааж олсон хэрэг шив дээ гэв.

Нvvрнээс минь гал бутрах шиг болж бvх бие минь бадайраад би болдогсон бол газар руу цємрєн ормоор санагдаж байв.
-Харин сайхан байхгvй юу. Ажил хийж олсон юм амттай гэж аав хэлдэг юм гэж дvv минь хэлсэнд
-Ёстой доо. Хєлєє явж, хєлсєє идэж байхгvй юу гээд Солонго бєхийж тавагтай хуушуураас аваад улам ч амтархан идлээ. Одоо Дамдин гонсойж, инээх цаг болсон авч би инээсэнгvй. Харин нэг сайн ширвэж орхив. Бид гурав хуушуураа барсангvй. Тvvнийг Сvрэн эжийдээ єгнє гээд алчууртаа боож тэндээсээ мордож багийнхаа майханд очиж айраг ууж амарцгаав. Ингэж байхад Дамдин элдвийн юм чалчиж, заримдаа Солонгыг гижигдэх гэж оролдон, заримдаа бvдvvн хар гэзэгнээс нь татлан байхад миний уур цээжиндээ багтахгvй болж байв. Хэрэв Солонго байгаагvй бол би Дамдинтай аль хэдий нь барилцан авах байсан.

-За наадам руу явъя гээд Солонгын босоход бид цєм босов. Гэтэл Дамдин тvvний гар дээрээс нь барьж авах гэж ухасхийхэд нь миний уур дэлбэрч, тvvний мєрєн дээрээс шvvрэн авав.
Бид хоёрыг ингэж байхад Сvрэн Солонго хоёр майхнаас гараад далд оржээ.
-Яасан танхай амьтан бэ? гэж миний хэлэхэд Дамдин хvйтнээр инээмсэглэснээ
-Чи хардаж байна уу? гэв. Одоо бодоход надад Солонгыг харамлах сэтгэл байсан биз ээ. Гэвч тэр vед би тvvнийгээ єєрєє мэдээгvй байсан. Бас тэгээд харамлах, хардах хоёр шал єєр шvv дээ. Харин танхай хvнд Солонгыг доромжлуулж яасан ч чадахгvй байсан нь vнэн юм. Энэ учраас Дамдингийн vг Солонгыг, Солонготой холбогдсон сэтгэлийн минь доромжилсон хамгийн муухай доромжлол мэт санагдав.

Ичихгvй юу чи гэж хэлээд Дамдингийн нvvр рvv бvх хvчээрээ хоёр дэлсээд гурав дахиад цохих гэтэл манай багийн євгєн Чулуун орж ирсэнд тvvнийг орхиж майхнаас гvйн гарлаа.

Бид гурав орой буцахдаа хоршоонд очиж наймаа хийлээ. Тэр хоёр дор нь хvнд тугалга цутгаснаас хааш нь харуулан тавивч заавал дээшээ харж зогсдог модон хvvхэд хоёрыг авлаа. Бусад vлдсэн мєнгєєрєє арван хоёр чихэр аваад гэрт vлдсэн хvмvvсдээ єгєхєєр зургаан чихэр vлдээгээд бусды нь єєрсдєє идэв.

Гурав.
Ниссэн шувуу ирдэг, ирсэн гийчин буцдаг гэж vг байдаг билээ. Удсан ч vгvй Солонгын аав рашаанаас буцаж ирээд, Дорж гуайнх нvvхээр бэлтгэж эхлэв. Солонго минь явна гэж бодоход хоолой дээр бєєн хар юм зангираад єнгєрvvлсэн нэг сарын сайхан явдал зvvд мэт бодогдож, заримдаа бачимдан уур хvрэх мэт боловч Солонгыг хараад бvх уур сарнидаг байв. Салахын ёс хийж сайхан эвтэй байснаа дурсан ярьж манай хоёр гэр бие биеэ урьж дайлав.

Ингээд Дорж гуайнх маргааш єглєє эрт ачаалах болж гэрээ буулган майхнаа барив. Тэр єдєр огт євддєггvй аав минь гэнэт халуурч єглєєнєєс эхлэн хэвтэж байв. Аав минь тvргэн амьсгаа авч байн байн цай нэхэж ууна. Нилээд хvнд бололтой байлаа.

Тэр орой адуу манах ээлж минийх байсан тул хэдий бухимдавч аргагvй болж, орой гvv тавьсны дараа цуваа аван гарах гэтэл аав минь єндийж
-Би єнєєдєр єєрєє адуу манана гэж хэлээд хvчлэн босоод тулганы хажууд байсан данхтай халуун цайнаас хийж уугаад хойноос нь хоёр аяга тараг идэв.
Аав нэг vг дуулавал тvvнээсээ буцдаггvйг би сайн мэдэж байсан авч тэссэнгvй.
-Ааваа! Таны бие муу байна шvv дээ гэж хэлсэнд аав маань хариулалгvй босоод

-Аль тэр цув гэж миний барьж байсан цувыг аваад гарахад нь vнээгээ саагаад сvvгээ барин ирсэн эжий
-Yгvй чи чинь хэвтэхгvй хаачих нь вэ? гэхэд нь
-Хээр адуун дээр хоновол биед минь дээр байх гээд мориндоо уурга тулж мордох гэснээ «ёо» гэж дуу алдсан боловч биднийг дуулах вий гэсэн бололтой эргэж хараад, хvчлэн тvргэн гэгч нь мордоод хатируулан алга болов. Бид гурав гэрийнхээ vvдэн дээр зэрэгцэн зогсоод аавынхаа хойноос далд ортол нь харлаа. Тэр орой манай гэрт Сvрэн, Солонго бид гурав орой болтол шагай тоглосон билээ. Гэтэл шєнє дундын ємнєхєн Сvрэн унтаж бид хоёр гарлаа. Хэвтсэн хонь, vхэр шvдээ хавиран хивж мєнгєн сар дээрээс гэрэлтvvлэн тэртээ саахалтын айлын нохойн дуу чихний vзvvрт ян ян гэж байв.

Бид хоёр хурганы хашаа тvшиж нилээд дуугvй зогсох зуур би тvvний гарыг чанга атгаж байв.
-Солонгоо! Чи намайг мартах уу? гэж би асуусанд Солонго
-Yгvй, хэзээ ч vгvй гэж шивнэн хэлэх зуур толгойгоо алгуур сэгсрэв.
-Бид хоёр бас л хэсэг зуур дуугvй байв. Энэ хооронд Солонго юу бодож байсныг мэдэхгvй. Харин би ямар арга хэрэглэж байгаад Солонгын нутагт очих вэ гэж тvмэн юм сvвэгчлэн бодож байтал нэг сайн арга орж ирлээ.

-Солонгоо! Би отрын адуу аваад л танай нутагт очно. Яг Дорж гуайнх шиг л гэж хэлсэнд Солонго над руу харж инээмсэглэх мэт болоод
-Тэгвэл би байж л байна гэж хэлээд дээш харснаа алтан гадас гэв.
Би хариу дуугарсангvй. Солонго толгойгоо миний мєрєн дээр дэрлэн тавиад бид хоёр хєдлєлгvй удаан зогсов.
-Yvр цайж байна гэж Солонго шивнэн хэлээд миний гарт байсан гараа алгуурхан татаж аваад
-За орж унтъя. Баяртай гээд тvргэн эргэж майхандаа орлоо.

Би гэртээ орж хэвтсэн боловч унтсангvй. Удалгvй эжий минь босож тогоо шанагаа хангинуулж эхлэв.
Бас Дорж гуайнх ч босоцгоож эхлэв бололтой.
Би босоод гэрийн хаяанд сууж нvvр гараа угааж байтал аав минь ирлээ. Тvvний бие улам хvндэрсэн бололтой. Арай ядан явж гэрт ороод эжийгээр ороо засуулан хэвтээд
-Чи Доржийнхонд тусалж, малыг нь ялгаж єгєєд бас хамт явж гол гаргаж єг, буцахдаа сумын эмчийг уриад ирээрэй гэж надад хэлэхэд нь би намуухан боловч тод дуугаар
-Аав аа таны бие муу байгаа бол. . .гэтэл аав минь тасалж
-Зvгээр, зvгээр. Чи хэлснээр яваад л ир гэж хэлээд єєр яриа байхгvй гэсэн бололтой хана руу эргэв.

Хэдэн жилийн турш ижилдсэн малыг ялгах гэдэг хэцvv ажил билээ. Би салахын гашуудлыг єєрєє биеэрээ vзэж байгаа болохоор мал салгахад их хvчтэй орж чадсангvй. Гэвч Дорж гуай хадам аавтайгаа урт шилбvvрээр зад ороолгож байгаад салгаж орхив. Ингээд ачаа хєдлєхєд би Солонготой адуу туув. Яах яахын завдалгvй Харганатын голын эрэг дээр очоод мал шахаж гаргах гэж их ажил болов. Сум нэлээд єнгєрєєд би аргагvй хоцрох болж, бид мориноос буун ємнє ємнєєсєє харалцан зогсов.

-За та нар сайн сууж байгаарай гээд Солонго тvргэн эргэж мориндоо мордох гэснээ єврєєсєє нєгєє наадам дээрээс худалдаж авсан модон хvvхдээ гаргаж над єгєєд урт гэгчийн санаа алдан баярлах, уйлах хоёр холилдсон нvдээр харж «за баяртай» гээд мордон давхин явахад нь би

-Сайн яваарай гэж зангирсан дуугаар хэлэв. Солонго явдал дундаа нэг эргэж харан инээмсэглэх мэт болсноо мориндоо ташуур єгч улам хурдлав. Ємнє зvг яаран нvvж байгаа хэсэг vvлний сvvдэр Солонгыг надаас нуух гэсэн юм шиг бид хоёрын дундуур орлоо.

-Явчихлаа гэж би шивнэн хэлээд морь руугаа харахад, «Тийм явчихлаа» гэсэн шиг толгойгоо хаялж байв.