Өглөөхөн хялмаалсан цасны ширхэг нарны хурц туяанд нүд гялбуулах нь үнэхээр сайхан харагдахын зэрэгцээ ажил сургуульдаа яаравчлан алхах олны царайд гэрэл гийгээд орчлонгийн нэгэн шинэ өдөр эхлэснийг тунхаглах ажгуу. Ганаа даарч ягаарсан хоёр чихээ гараараа хэд үрчхээд халтиргаатай замаар ойр ойрхон гишгэлэн Цолмонгийн гэрлүү шогшино. Тэрээр хэдэн өдрийн турш гэрийнхэндээ хуурай агсан тавьж, сайн дурын өлсгөлөн зарлаж байж сая л нэг Цолмонгоо гэртээ авчран хамт амьдрахыг зөвшөөрүүлсэн болохоор баатарлагаар ялалт байгуулсан эр хүн шиг цээжээ тэнийлгэн үе үехэн дотроо инээд алдаж явсаар Цолмонгийн гэрийн гадаа ирлээ. Ногоон өнгийн том төмөр хаалгыг хэдэнтээ балбатал утаа тортогт дарагдсан бор гэрээс Цолмонгийн байдаг айлын эзэн болох Болд гуай дээл нөмөрсөөр гарч ирэн цүдгэр гүзээгээ илэн - Хар өглөөгүүр ямар амьтан ирчихээд хаалга үүд балбаад байгаа юм бэ хэмээн чангаар хэлтэл Ганаа дороо дэвхцэн байж ядан
- Болд ахаа би Ганаа байнаа. Та Цолмонг дуудаад өгөөч гэхэд Болд гуай аман дотроо
- Үгүй энэ хүү чинь ороод уулзахад яадаг байнаа. Алив Цолмоон чамайг цаад хар хүү чинь дуудаад байна. Бушуу гараад уулз гэсэнд Цолмон Түүнийг ийм эрт ирж байгааг нь гайхан гарч очтол Ганаа түүнийг ухаан жолоогүй тэвэрч аван
- Чи намайг ямар мэдээтэй ирсэн гэж бодож байнаа. Одоо хурдан хувцас хунараа аваад гараад ир. Манайд очъё. Хурдал, хурдал гэсэнд Цолмон гайхаж
- Чи чинь юу яриад байнаа. Танайхан зөвшөөрөхгүй байгаа биздээ. Тэгээд ч би яаж очих юм бэ гэхэд Ганаа өнөөх л өөрийнхөө зангаар зүтгэн
-Муу хөгшин чинь гэрийнхнийгээ ялчихаад ирж байхад чинь. Ганц бэрээ олигтой угтахгүй байна гэж байхгүй. чи л хурдан юм хумаа бэлд гэсээр тэд хамтдаа гэрт орон Цолмонгийн гэх бүх л юмыг боож баглан гаднаас такси зогсоож Ганаагийг гэрлүү явцгаалаа. Цолмон сургуулиа дөнгөж төгсчихөөд ажил олж хийх санаатай хамаатныхаа айлд байсан болохоор санаа нь зовон хөдөө гэрлүүгээ харьдаг ч юм билүү гэж бодож байсан ч Ганаа түүнийг гэртээ аваачиж хамт амьдрах болсон учир нэгэнт амьдрал зохиох цаг ч болсон. Тэгээд ч хот орон газар байгаа цагт болж л таарна гэж боддог аж. Цолмон Ганаатай 2-р курст байхдаа танилцан үерхсээр өдий хүрсэн юм. Уул нь нэг сургуульд сурч байсан ч Ганаа 3-р курст сурч байхдаа зодоон нүдээн хийснээс болж хөөгдөн одоо болтол сургууль ч үгүй, ажил ч үгүй яваа нэгэн. Гэхдээ сэтгэл гэдэг юуг ч даван туулах хүчтэй байдаг болохоор энэ хоёр эвдрэлцэх үедээ эвдрэлцэж, эвлэрэх үедээ эвлэрч явсаар ирсэн юм. Ингээд тэд Ганаагийн гэрт ирцгээлээ. Юм хумаа зөөсөөр гэрт ортол махлаг байрын бор авгай өөдөөс нь угтан авч уриалгаханаар
- Хүүхдүүд минь дээшээ суу. Алив чамайг Цолмон гэдэг гэлүү. Гэртээ байгаа юм шиг л байгаарай хэмээн духан дээр нь зөөлөн үнссэнд Ганаа бүдүүн дуугаар
- Юуны чинь гэртээ байгаа юм шиг байгаарай гэж. гэртээ л байгаа биздээ гэхэд Янжин авгай худлаа инээвхийлэн
-Өө тэгэлгүй яахав. Энэ мунгинуу авгай л дэмийрч байгаа юм. За тэгээд хүүхдүүд минь энэ гэр одоо та хоёрынх боллоо. Ээж нь байшиндаа нүүж орноо. Тэгээд Цолмон миний охин удахгүй ажил төрөл олж хийвэл аштай юу даа хэмээхэд Цолмон дотроо санаа зовон
- Тэгнээ тэгнэ гээд чимээгүй болов. Ганаагийн эгч нар бүгд тусдаа гараад ганцхан Ганаа л ээжтэйгээ амьдардаг ч Цолмонг ирснээс хойш эгч нар нь байн байн ирж Цолмонг ажин асууж шалгаах үедээ шалгаан хоорондоо сайн муу хэмээн дүгнэцгээнэ. Эхний үед Цолмонд нэг л хөндий хүйтэн санагдаад хэцүү байдаг байв. Аажимдаа энэ байдал арилж Цолмон ч нэгэн аялал жуулчлалын хувийн компанид хэлмэрчээр оржээ. Цалин хөлс гайгүй аваад гэр орноо тохижуулан овоо сайхан амьдрах болжээ. Янжин авгай ч ганц бэрдээ сэтгэл эргээд амьтан хүнд амаа олохгүй магтаж сууна. Ганаа ажилд оръё гэвч мэргэжил мэдлэггүй, ажлын хариуцлагагүй гээд олон шалтгаанаас болж ганц нэг ажилд оровч дорхноо гарчихна. Хорвоогийн бор хоногууд урсан өнгөрсөөр хоёр жил боллоо. Энэ хооронд нэгэн хэвийн амьдрал үргэлжилсээр. Цолмон ажилдаа явж, Ганаа гэрийн мухар сахин үе үе ойр хавийн харчуудтай нийлэн архи уучихаад ээждээ үглүүлэн хэвтэнэ. Зуны урин дулаан улирал эхэлж гадаадаас нэлээд олон хүн хүлээж авсан Цолмонгийн компани сүүлийн хэд хоног ажил ихтэй болж суурин ажилладаг хүмүүсээ ч хөтөч хийлгэн орон нутагууд руу явуулах болжээ. Цолмонд арван таван хүний бүрэлдэхүүнтэй солонгос иргэдийг хариуцуулж Хөвсгөл далай тийш явуулах болсон аж. Хоёр сарын хугацаагаар явах болсонд Ганаа дургүйцэн
- Хэн тэгээд энэ гэр орныг чинь цэвэрлэж, хоол хийх болж байнаа. Арай дэндүү юм. Наад ажлаа хая гэхэд Цолмон
- За миний хөгшин битгий уурла л даа. Чи өөрөө гэрээ цэвэрлээд ээжээр хоол хийлгээд байж бай л даа. Хоёр сарын энэ ажил нэлээд их хэмжээний мөнгө олох ашигтай ажил. Хэрвээ би ажлаасаа гарчихвал юугаа идэж, өмсөх юм бэ гэсэнд Ганаа уцаарлан
- Чи ер нь ямар учиртай наад үгээ хэлэв. Надад ажил олдохгүй байгаа болохоор ингэж тавлаж байгаа юмуу хэмээн уурлахад гаднаас Янжин авгай орж ирэн
- За хүүхдүүд юу ярихаараа ингэтлээ чанга чанга дуугараад байнаа гэж хэрэгт дурласанд Цолмон өөдөөс нь
-Өө ээж. Би хэд хоногоос Хөвсгөл далай руу хүмүүст хөтөч хийх ажилтай болчихоод. Хоёр сар болох юмаа. Та Ганаад хоолыг нь хийж өгөөд байвал гэсэн Янжин авгай их л нухацтай ширтэн
- Үгүй хүү минь тэгээд энэ ажил чинь ийм урт хугацаатай юмуу. За за би гэрийг чинь харж байя гэж хэлэн гарлаа. Удалгүй Цолмон авч явах юмаа эмхлэн хашааны үүдэнд хүлээх машинд суухад Ганаа уруу царайлан
- За тэгээд хурдхан шиг ирээрэй дээ гээд Цолмонг үнсэнгээ хэлээд үлдлээ. Цолмон энэ хоёр сарын турш эх орныхоо үзэсгэлэнт газруудаар аялж, гадаадын хүмүүст энэ их гайхамшгийг үзүүлж таниулж яваадаа бахархана. Цолмонг явсны дараахан Ганаа ойр хавийнхаа архичингуудыг гэртээ авчирч архи ууцгаан гэрээ архичдын оромж болгожээ. Янжин авгай орж ирж үглэн
-Чи намайг ёстой зовоож ханахгүй хүн юмаа. Амьтны үрийг авчирч суучхаад хоёр жил амьдрахдаа чиний гийгүүлсэн чинь хаана байна. Эхнэрээ толгой дээрээ гаргаж энэ тэрүүгээр хэн нь мэдэгдэхгүй харчуудыг дагуулж явуулчихаад өөрөө хар усад толгойгоо мэдүүлээд сууж байгааг нь. Одоо тэр хүүхэн чинь эргэж ирсэн ч чамаар яахав дээ. Юугаа бодож явуулдаг байнаа. Нөхөр нь ухаантай юм бол аашилж загнаад ч болсон аваад үлдэх чинь яасан юм хэмээн уйлж туйлахад Ганаа нүд ам нь эргэлдэн архиндаа дэмийрч
-Цолмонг ирэхгүй гэж хэн хэлээд байгаа юм. Та чинь яасан хүний санаагүйг санаж явдаг хүн бэ? гэхэд Янжин авгай
-Хар тэнэг толгой минь чи л санаагүй болохоос ойлгомжтой биздээ хэмээн зандарна. Yүнээс хойш Ганаа гэртээ ганцаархнаа өдөрт хэдэн шил хоосолж орноосоо ч өндийлгүй хэвтэнэ. Хоёр сар гэдэг Ганаагийн хувьд архинд умбаж шумбасан урт удаан хугацаа байсан бол Цолмонгийн хувьд нүд нээж байгалийн үзэсгэлэнг биширсэн хоромхон хугацаа байлаа. Цолмонгийн аяллын хугацаа дууссан ч өнөөх жуулчид бодлоо өөрчлөн Өвөрхангай аймгийн үзэсгэлэнт газруудаар явах болжээ. Цолмон хэдийгээр яарч байсан ч нэгэнт ажиллаж яваа хүн яах ч билээ. Гэлээ ч Өвөрхангай аймагт байдаг ээж аав дээрээ очилгүй хоёр жил болсон учир далимаар нь төрсөн гэртээ нэг очоод ирнэ гэдэг сайхан байв. Тэд явсаар Өвөрхангай аймагт ирцгээж Цолмонгийн гэрт очицгоолоо. Өтөл буурай болсон ижий аав нь улам л нас ахисан мэт санагдаж өөрийн эрхгүй нулимс унаган золгоцгоов. Ингээд тэд Цолмонгийнд гурав хоноод зам зуураа сүм хийд, гайхамшигт цогцолборуудыг үзэж явсаар их хотын бараа харцгаав. Цолмон ирэнгүүтээ гэрлүүгээ харайлгалаа. Тэрээр явсан сонин хачнаа бушуухан орж хадам ээж нөхөр хоёртоо хэлэхсэн хэмээн гэртээ яаран ортол бөөлжис хүрмээр эхүүн үнэр гэрээс нь ханхалж орныхоо урдуур архины шил эгнүүлээд хурхиран хэвтэх нөхрөө хараад дотор нь харанхуйлж
-Ганаа чи чинь юу болж байнаа. Яагаад ийм болчихдог байнаа хэмээн угзарч татсан ч өнөөх нь ямар ч мэдрэлгүй хэвтэнэ. Ингэж байтал гаднаас Янжин авгай орж ирэн
-Өө чи ирээ юу. Харж байгаа биз. Наад хүүхэд чинь гудамжны архичин болж гүйцлээ. Чамайг явснаас хойш өдөр өнжихгүй уусан. Хажууд нь чи ирнэ гэсэн хугацаанаасаа нэг сар илүү зугаалж ирлээ. Та нар ч мөн ийм байдлаар амьдрах байхаа хэмээн тачигнатал Цолмон
-Үгүй ээ, ээжээ та чинь юу яриад байгаа юм бэ? би ямар зугаалж байгаад ирсэн биш дээ. Ажлаа хийгээд л ирлээ шүү дээ гэхэд
-За тийм байхаа. Хөгшин би ч яахав. Хайран сайхан хүүг минь л хэнд ч хэрэггүй архичин болгочихлоо гэсээр хаалга саван гарч одлоо. Цолмонгийн зүрх шимширч арай ч дээ хэмээн хацрыг нь даган урсах нулимсаа арчин галаа асааж цай чанан, Ганааг босохыг хүлээв. Орой бүрэнхий болсон хойно Ганаа сэрлээ. Гэр орноо цэвэрлэн юм угааж суух Цолмонг хараад дотроо баярлавч том хэрэг хийсэндээ жаахан ч гэсэн ичиж буруу харж хэвтэн
-Цолмон гуай та яаж нэг юм ирвээ гэсэнд Цолмон
-Миний хань сэрчихэв үү? Босож цайгаа уу. чи минь яагаад ингэтлээ их архи уучхаав дээ гэхэд Ганаа даварч өндийж ирээд
-Чи ер нь ямар зорилготой явсан хүн бэ? хоёр сар явна гэчихээд гурван сар явдаг юмуу. Намайг багахан шиг дарлаарай даа гэхэд Цолмон уурсаж
-Харин чи яаж байгаа юм бэ? хүн итгээд явж байхад архиар өөрийгөө тэжээгээд хэвтэж байдаг гэж хэлэн буруу харж нулимсаа арчина. Гурван сарын аялалд хөтөч хийсний үр дүнд Цолмон бодож байснаасаа илүү их мөнгө авчээ. Цолмон баярлаж Ганааг дагуулан гарч хувцаслан өөрөө ч хэд солих албаны хувцастай болоод гэртээ ганц нэг тавилга нэмж аваад ирэв. Ганаа түүнийг их л дурамжхан дагаж явна. Юу ч хэлэхгүй гөлийж алхах нь аймшигтай ч юм шиг, инээдтэй ч юм шиг. Тэднийг машинаас тавилга буулган гэртээ оруулахыг цонхоор харсан Янжин авгай эгдүүцэж
-Энэ хүүхэн гуравхан сар ажиллаад ийм их мөнгө олов гэж. манай тэнэг хар энийг нь мэдэхгүй дагаад л явж байдаг хн хэмээн сууна. Цолмон хоол хийж
-Ганаа миний хөгшин ээжийг орж ирж хоол ид гэж хэл. Тэгээд нөгөө ээжид авсан юмаа өгье гээд орон дээрээ тавьсан малгайг харан хэллээ. Ганаа дуу ч үгүй гарч ээжийгээ дуудчихаад орж ирэн эхнэрийнхээ аягалсан хоолыг халбагадаж суутал Янжин авгай орж ирэн чимээгүй суутал Цолмон аягатай хоол дөхүүлж
-Ээжээ хоол ид. Өнөөдөр муу бэр чинь гурван сар явсныхаа цалинг аваад. Ганааг дагуулж баахан гадуур явлаа. Санасаныг бодвол овоо цалин авчихлаа шүү. Танд энийг авсан юмаа. өмсөөд үз хэмээн өнөөх малгайгаа өгтөл Янжин авгай тэрүүхэндээ ярвайн
-Үгүй яахав. Аятайхан л малгай байна. Тэгээд танай ажил чинь ажилчиддаа илүү цалин өгдөг хэрэг үү. Сонин л юм даа гэж хэлтэл Ганаагийн царай хувьсхийн юм хэлье гэвч юу ч хэлэлгүй чимээгүй болсонд Цолмонд энэ үг хүнд цохилт болсон ч тайван байхаар шийдэн
-Ээжээ та намайг нэг л буруугаар ойлгоод байнаа даа. Би хийсэн ажлынхаа л хөлсийг авсан шүү дээ гэхэд Янжин авгай
-Хэн мэдхэв. Ганаа минь чи энэ эхнэрээ толгой дээрээ гаргаад байгаа шүү. Учиртайхан л байгаарай даа гээд гарлаа. Ганаа байж ядан аягатай хоолоо газар чулуудан
-Та нар намайг тэгээд яа гээд байгаа юм бэ? ямар зовлонтой юм бэ хэмээн чангаар бахирахад Цолмон
-Чи хүртэл ээжтэйгээ адилхан бодож байна уу гэхэд Ганаагийн уур багтаж ядан
-Тийм бол юу гэж. Чамайг юу хийж яваад ирснийг хэн мэддэг юм. Ээжийн хэлдэг оргүй юм биш гэхэд Цолмонд үнэхээр хэцүү байлаа. Иймэрхүү байдалтай сүүлийн хэд хоногийг барж Цолмон сэтгэлийн дараастай байх болов. Ингэж байтал Цолмон хөл хүнд болжээ. Хоёр жил амьдрахдаа хүүхэд олдоггүй байсан болохоор Ганаа ч үүнд сэтгэл нь хөрч байсан юм. Хүслэн болсон үртэй болох нээ хэмээн баярлаж энэ тухайгаа Ганаад хэлтэл уур уцаар болсон түүний царай эргээд хүүхэд шиг гэнэн цайлган, өнөөх л өхөөрдмөөр байдалдаа орон баярлаж хөөрөн Цолмонд халамж анхаарал тавин ёстой л эр нөхрийнхөө үүргийг тод томруунаар гүйцэтгэх боллоо. Нэг удаа Ганаа баярласан сэтгэлээ хуваалцах санаатай архиныхаа хэдэн найзуудыг цуглуулж хэдэн шил хоосолж эцэг болж байгаагаа бахархан ярьтал архи ууж суусан нэг нөхөр
-Ганаа танай авгай чинь өдий болтол бие давхар болоогүй байж гурван сар яваад л хүүхэдтэй болчих юмаа. Үгүй мөн сонин юм гэж маасайтал инээж бусдыгаа хөгжөөхөд энэ үг Ганаагийн зүрхийг зүсэх шиг болон
-Та нар юугаа мэддэг гэж ингэж ярьж байгаа юм. Битгий дэмийр хэмээн ширээн дээрх шилтэй архийг амруугаа тэр чигээр нь дуусал гудраад гартал араа нь
-Чи мөн гэнэн байна даа хүүхэд минь. Авгай чинь чамайг араар чинь тавиад байхад энэ мөн эргүүтчихсэн хүн шүү. Гурван сар зүгээр л явав гэж дээ хэмээн тавлан инээлдэхийг сонсон яахаас ч буцахгүй болтлоо уурлан гэрлүүгээ алхана. Гарахдаа уусан бүтэн шахүү шил архи эд нөлөөлж тархинд нь оржээ. Тэрээр гуйвж дайван арайхийж нэг юм гэрээ олж бараг мөлхөх шахам зүтгэсээр гэртээ орлоо. Цолмон сонин уншиж сууснаа шал согтуу орж ирэх нөхрөө хараад гайхан
-Үгүй чи чинь хаана ингэтлээ уудаг байнаа. Алив босоод ир гэхэд Ганаагийн нүд улаанаараа эргэлдэн араатан мэт уур омог нь багтаж ядан
-Чи муу гичий намайг хуураад байж болно гэж бодоо юу. Наад гэдсэнд чинь байгаа хүүхэд хэний хүүхэд вэ? олон солонгос эрчүүдтэй зугаацах тэгээд ямар байв даа. Аль эсвэл чи наад хүүхдийнхээ эцгийг нь ч мэдэхгүй байлгүй. Тийм үү, чи дуугараад орхи хэмээн хашгирхад Цолмон түүний яриад байгааг хальт мулт ойлгож
-Ганаа чи яагаад надад итгэхгүй байгаа юм бэ. Чи өөрийнхөө төрсөн үрийг яаж ингэж хэлж чадаж байнаа. Өдийг хүртэл чамайг хайрлаж амьдрах гэж зүтгэсэн нь миний буруу гэж үү хэмээн гомдож цөхрөн уйллаа. Ганаагийн уур улам дүрэлзэж саяын хэлсэн үгэнд дарагдах нь битгий хэл улам бадарч уусан архиндаа эргэцүүлж бодох сөхөөгүй шууд л
-Чи одоохон манайхаас зайл. Чам битгий хэл чамаас сайхан хүүхэн надад мянга түмээрээ л олдоно гэхэд Цолмон түүнд учирлаж гуйгаад нэмэргүйг ойлгож
-Тэгвэл би явъя даа. Чи надаас сайн ханьтай болоорой. Би энэ хүүхдийг хэнээс ч дутахааргүй хүн болгож өсгөнө. Тэр үед чи хүүхдийнхээ өмнө уучилшгүй гэмтэн болох байх. Гэхдээ чи өөрөө л энэ замыг сонгосон гэдгээ битгий мартаарай гэсээр хувцсаа өмсөн гарах гэтэл Ганаагийн гар нь салганаж нүд нь эргэлдэн амьсгаадан ширээн дээр байсан хутгыг авч
-Чи хаашаа явах гээв. Эндээс гарна гэж битгий сана хэмээн гартаа барьсан хутгыг далайн бахиртал Цолмон түүнд гомдсон гомдол нь аль хэдийнэ уур хилэн болж
-Тэгээд чи намайг алчих л даа. Чиний гарт үхэх хувьтай байсан юм бол одоо яая гэхэв. Алив тэгээд наад хутгаа нааш нь дүрээч гэж өөдөөс нь давшлахад Ганаа яаж ч чадахгүй гар дахь хутгаа газар унаган чимээгүй болтол Цолмон дэргэдүүр нь зөрөн гарах гэтэл Ганаа гэнэтхэн газар унасан хутгыг дахин шүүрч аваад
-Чи үнэхээр явмаар байгаа бол намайг үхсэний дараа яваарай хэмээн өөрлүүгээ дүрж орхилоо. Яг энэ эгшинд гэрийн гаднаас дуу чимээ болохыг сонссон Янжин авгай орж ирсэн байв. Цолмонг эргэн хартал Ганаа доош үхэтхийн унаж цусанд будагдсан гараа Цолмонгийн өөдөөс сарвайн юм хэлэхийг оролдоно. Цолмон Янжин авгай хоёр зэрэг зэрэг ухасхийн түүний дэргэд уйлалдан байтал Цолмон сая сэхээрч яаралтай түргэн дуудсан ч мөд ирэх шинжгүй болохоор машин дуудаж гэмтлийн эмнэлэг рүү авч явлаа. Ганаагийн ухаан орж гаран дэмийрсээр. Тэднийг эмнэлэг дээр ирж яаралтай тусламж авах гэтэл эмч нар түүний амиа хорлох гэж оролдсоныг мэдээд дараа дараачийн хүнд өвчтөнүүдийг хүлээж авч байлаа. Янжин авгай хүүгийнхээ дэргэд нус нулимсандаа хутгалдан суухад Цолмон аргаа барж
-Эмчээ энэ хүн аль түрүүн ирсэн шүү дээ. Та нар яагаад өөр хүн хүлээж аваад байгаа юм бэ. Энэ хүн үхлээ шүү дээ гэхэд өнөөх эмч Цолмонгийн өөдөөс ажиг ч үгүй
-Наад хүн чинь амиа хорлох гэж оролдсон гээ биздээ. Бид нарт өөр хүнд өвчтөн их байгааг харж байна уу хэмээн амыг нь таглаж орхив. Хүлээлгийн өрөөний орон дээр аажмаар үхэж байгаа нөхрийгөө харан зүрх нь шимширч арга барагдсан даа
-Эмчээ би энэ хүнийг хутгалсан юмаа. Энэ хүнийг авраач дээ. Би л энэ хүнийг хутгалсан юм хэмээн гашуун нулимс унаган хэлтэл эмч түүнийг ажиглан харж зогссоноо сувилагч нартаа
-Энэ хүнийг оруул. Яаралтай мэс засал хийнэ гэж хэлээд харилцуур аван нэг тийш залгатал удалгүй хоёр цагдаа орж ирэн Цолмонг гавлан гарч одлоо. Цолмон ийм зүйл болохыг мэдэж байсан ч эр нөхрөө үхүүлэхгүйн тулд өөр ямар ч арга байгаагүй гэдгийг минь шалгаад мэдэх байлгүй гэж бодон чимээгүй дагаж явав. Ганаа хагалгаанаас гараад долоо хоноход ухаан ороогүй л байв. Цолмон түр хориход долоо хоног юу болсныг мэдэх гэсэн ч огт сураггүй байсаар. Ингэж байтал нэг өдөр шүүх хурал болов. Шүүхийн танхимд Ганаагийн эгч нар болон Янжин авгай. Мөн хөдөөнөөс Цолмонгийн ээж аав хоёр ч ирсэн байлаа. Цолмонг хоёр цагдаа харгалзан гараас нь гав зүүж шүүхийн танхимд оруултал хүн бүхэн ам амандаа шивэр авир хийж байв.
-Энэ хүүхэн харахад их боловсон байрын хүүхэн байгаа биз. Цаанаа бол ёстой нэг харгис алуурчин. Нөхрийнхөө араар тавьж байгаад баригдангуутаа уурандаа хутгалчихсан байгаа юм даа гэх яриа хаа сайгүй тархана. Хүмүүсийн дунд нулимсаа арчин өрөвдөлтэйгөөр харж суугаа ээж аав хоёрыгоо хараад Цолмон эмзэглэвч нэгэнт буруугүй гэдэг маань нотлогдохоос хойш ээж аав хоёр минь бүү шанал даа гэж дотроо шивнэн алхсаар нэгэн ширээний ард суулаа. Шүүгч тэндээс алхаа нүдэн танхимын чимээ шуугианыг дараад шүүх хурал эхэлснийг мэдэгдлээ. Цолмон бүх болсон явдлыг тайвнаар дараалуулан ярив. Мөн гэрч гэх тэр өдөр Ганаатай архидсан хэдэн нөхөд нь ч мэдүүлэг өглөө. Эцэст нь Янжин авгай мэдүүлэг өгөх болтол тэрээр ажиг ч үгүй
-Намайг ороход энэ хүүхэн миний хүүгийн цээжинд хутга дүрж байсан. Би энэ хоёр нүдээрээ харсан гэж хэллээ. Цолмонгийн ухаан балартах шахан
-Ээжээ та яагаад ингэж хэлж байгаа юм бэ. Ганаа өөрөө өөрийнхөө цээжинд хутга дүрсэнийг та бид хоёр зэрэг шахам хараа биздээ. Эмнэлэг дээр очиход хүлээж авахгүй байхаар нь л би арга ядахдаа ингэж хэлсэн. Хэрэв би тэгж хэлээгүй бол Ганаа тусламж авч чадалгүй үхэх байсан. та одоо яагаад ингэж худлаа ярьж байгаа юм бэ гэж гайхаж ядан хэлтэл Янжин авгай
-Хүү минь чи намайг тэгээд худлаа хэллээ гэж байна уу. чи намайг харсаар байтал хүүг минь хутгалсан чинь үнэн биздээ гэж хэлэв. Цолмон үнэхээр энэ хорвоо дээр үнэнийг хэд дахин хэлээд ч нэмэргүй болсныг ухаарлаа. Ингээд түүнийг эр нөхрөө хутгалж хүнд гэмтэл учруулсан хэмээн зургаан жилийн ялын тогтоол уншин хэрэг таслагдлаа. Гэхдээ Цолмонгийн хөл хүндтэйг харгалзан үзэж хүүхдээ төрүүлсний дараагаар тогтоогдсон ялыг эдлүүлнэ хэмээн шийджээ. Цолмонд энэ бүхэн яг л зүүд зэрэглээ мэт санагдав. Саяхан л инээж баясаж, ханийнхаа хамт хонгор үрийнхээ зулайг үнэрлэнэ гэж бодож явтал хоромхон төдийд ялтан болчихно гэхэд итгэж чадахгүй л байлаа. Цолмонгийн ээж аав түүнийг гэртээ очиж сайн тэнхрээд хүүхдээ төрүүл гэсэн ч ээж аавдаа дараас болохгүйхэн шиг өөрөө өөрийнхөө лайг үүрнэ гэж шийдэн айлын хажуу өрөө хөлсөлж суух болжээ. Сураг сонсоход Ганаагийн бие овоо тэнхэрч байгаа сурагтай. Цолмон түүн дээр очъё гэж бодовч голоо харлатал гомдсон сэтгэл нь түүнийг хорьж байлаа. Удахгүй мэндлэх үрээ өрөвдөн хийгээгүй хэргийнхээ төлөө зургаан жил нарсанд суун хүүхдээ өнчрүүлнэ гэдэг санаанд багтамгүй санагдана. Ингэж байтал түүний гурван сар дагуулан явж хөтөч хийсэн Солонгосчуудын дунд нэг залуу түүнд их сайн хандаж үргэлж л нөхрийнх нь талаар асууж байдаг тэр хүнээс захидал ирлээ. Монголд хэдэн сарын турш байх хугацаандаа өөрт нь сэтгэлтэй болсноо илчилж амжаагүй байсаар нутаг буцсан, одоо маш их харагсаж, санаж үгүйлж байна гэх түүний захиаг уншиж суусан Цолмон нэгэнт аргаар болдоггүй амьдралыг албаар үзэж яагаад болохгүйг гэж бодон түүнд хариу бичлээ. Гэхдээ тэрээр түүнд худлаа юм бичиж явуулахыг хүссэнгүй. Ямар байдалтай байгаагаа нэгд нэгэнгүй бичиж явуултал удалгүй өнөөх солонгос эр салхинд хөөгдсөн мэт дорхноо хүрээд ирлээ. Ингээд нэгэнт шийдсэн болохоор Цолмон чимээгүйхэн явахаар болж ээж аавдаа санаа зовсны хэрэггүй гэж хэлүүлэн алсад одлоо. Цолмон Солонгос орноор аялан зугаалж шинэхэн нөхрийнхөө хайр халамжид бялхан аз жаргалтай байлаа. Тэрээр хүүгээ төрүүлээд сайхан амьдарч байв. Түүнийг явснаас хойш цагдаа цэрэггүй хайсан боловч нэгэнт ор сураггүй болсон учир хэрэг ч намжжээ. Ахиад л хорвоогийн хоног өдрүүд урссаар Цолмон Солонгост зургаан жилийн нүүр үзлээ. Энэ хугацаанд бас ч гүй нэлээд том компаний эзэн болж нөхөртэйгөө хөөрхөн хүүтэйгээ бас нэгэн жаахан охинтойгоо аз жаргалтай амьдрах ажээ. Зургаан жил гэдэг багагүй хугацаа. Ганаа ээж эгчийнхээ ятгалагаар нэг хүүхэнтэй суусан ч архинд толгойгоо мэдүүлсэн арчаагүй нэгэн болжээ. Үхэх төрөх ээлжилж л байдаг нь энэ орчлонгийн жам хойно Янжин авгай сүүлийн хоёр жил үргэлжийн хэвтэрт орж ханан гэр нь холдон хадан гэр нь нэгэнт ойртсон аж. Хүн гэдэг үхэхээ мэдэхгүй явсаар үхлийн хаалга ойртохын цагт гэм нүглээ санадаг гэж үнэн гэлтэй. Байнга л хэвтэрт, хүний асрамжид байдаг болсноос хойш өнгөрүүлсэн амьдралаа эргэн санаж гэм хоргүй хүний үрийг гүтгэн байж гэмтэн болгосондоо харамсан шаналах болжээ. Эцэст нь Янжин гуай үхэхээсээ өмнө ядаж нэг ч болсон нүглээ цайруулъя гэж шийдэн цагдаагийн газарт өргөдөл хүргүүлэн байдаг чадлаа шавхан байж Цолмонгийн хэргийг цайрууллаа. Ганаад өөрийн гэсэн бодол, хүсэл эрмэлзэл үгүй болж Цолмонгоо хааяахан дурсаж түүнийхээ өмнө ямар их буруутайгаа бодон суух нь өрөвдөлтэй санагдана. Янжин авгай Цолмонгийн хэргийг цагаатгуулсныхаа дараа сэтгэл амар бурханы орноо заларчээ. Цолмонгийн хэрэг цагаадсан талаар хөдөө байдаг аав ээжид нь албан бичиг хүрч, төдөлгүй Цолмон өөрөө ч дуулснаар хорвоо дээр дахин нэг нар мандах шиг болов.
Алс холоос хааяахан нутгаа санагалзан суудаг Цолмон бүсгүй үе үехэн хайртай ханиа дурсавч гүйгээд очих эрхгүй байсан авч түүний хэргийг цагаатгасныг мэдсэнээс хойш нутгаа зорихыг хүсэх болжээ.
Хоёр хүүхдээ дагуулсаар эх орондоо буулаа. Тэрээр уртаар амьсгалаад
-Эх нутаг минь ямар сайхан юм бэ хэмээн өөрийн эрхгүй нулимс унаган алхана. Тэрээр хэдхэн хоногийн хугацаатай ирсэн болохоох энэ хугацаанд ээж аавтайгаа уулзаж басхүү Ганаагийнхаа царайг ганц удаа ч болов хараад явах л гол зорилго нь байв. Цолмон Монголд ирээд тав хонолоо. Ирэнгүүтээ л хөдөө суугаа аав ээж дээрээ очин сайн сайхан яваагаа дуулгаж санаа сэтгэлийг нь амраагаад хотод ирлээ. Одоо Цолмонд Ганаатай уулзах л үлдсэн байв. Цолмон Ганаагийн утасны дугаарыг олж аваад түүн рүү залган уулзахаар тохирлоо. Анх уулзаж байсан сургуулийн салхивчин дор ирээд хүлээж зогсох Ганаагийн сэтгэл хөдлөн тэсч ядан хүлээвч ханийнхаа өмнө хийсэн алдаа гэмшлээ бодхоор уулзах нүүргүй атлаа би чинь энд юугаа хийж байгаа юм бэ хэмээн өөрөө өөрөөсөө асууна. Ингэж байтал Цолмон ч ирлээ. Урьдын л адил урин дулаан инээмсэглэл, сэтгэл татам харц яг л хэвээр байв. Тэд биенээ харан хэсэг чимээгүй зогсоод энэ хугацаанд яажшуу амьдарч байснаа ярилцан суутал Цолмон түүнд хүүгийнх нь зургийг өгөөд
-Ганаа, энэ бол чи бид хоёрын хүү. Яахав тэр үед чи өөрийнхөө хүүхэд биш гэж байсан ч одоо тэгж хэлэхгүй юм байгаа биздээ гэхэд өөрийг нь өвччихсөн юм шиг дуурайсан хүүгийнхээ зургийг хараад ихэр татан уйлж
-Цолмон минь, намайгаа уучлаарай. Дэндүү өөрийнхөө зүтгэдэг мулгуу намайгаа уучлаарай хэмээн өнгөрсөн бүхний хойноос гашуудан, харамсан уйлж суув. Цолмон хүслээ биелүүлж уулзах гэсэн хүмүүстэйгээ уулзчихсан болохоор хүүхдүүдээ дагуулан Солонгос орныг, эр нөхрөө зорин одлоо. Эх нутгийнхаа агаараар хэдэнтээ амьсгалж эжий аавдаа золгон, агшин төдий ч амьдрал зохион ханилсан хайртыгаа харж сэтгэлээ амраасан болохоор энэ бүсгүйд одоо хорогдох юу байх билээ. Хүний амьдрал гэгч таахын аргагүй оньсого таавар ч бас заримдаа тайлагдаж болдог гайхалтай сонин зүйл. Магадгүй түүний сэтгэл сүү шиг цагаан болохоор, тал нутаг шигээ уудам болохоор бурхан түүнийг ивээсэн болов уу.